תג מ8מ1.ן חאפ1ומתמ1נצץצ /281,ד1611ם 6תעמז2ע1עפ אע צע1פ

5 .סאו

עה אוהפעג) עב פוע1צ 121

הייטע ט

7 0ס1זת1161

2

א 1אתה:) 8608 מפופפנצ, ,8110

55 דזדעפטע559/6,, זא , 51 11 1ג,

אט דאעס +0ססם3 תמפנפמפנצ 41 א0ס1דע, א פ דדעפטש6-4 ,559 }א , דפ צט 1 //דג,

60 1911088124פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע דיאע-6סאצ0ס80מ4פ1סס1נצ. ציצלעץ

עתמצז1 תסע סשאזפתאש? תסןא;זא צתעא תמ1ז} תפ1ומפנצ }ג,/, 1611 טסתעטזעןעפ אט צע1פ

:;צם פתעפונצסעע פ,, חע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 ז1זטס0ץם) 1006 6 4716/ /ד11נזזם1 11811ט11זב) זזוסנחזש6פ 1116 101111601101 1 ז111750//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 816056 2108 06 +ז6ט140 1ס1001110011 1600 141911160118 0501 .12 /161 1010111115/6 800 614 5060 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםע סא פמתעמזאתזא מאוא ז61116) 000 1061511 3 81 1011071

{ססתץפ 1201110021 8 68000/4.18קן 0106 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 .ש14ע016811 100150ע 04 .151261 ,0װ16:5216 04 1ת11202 6010161 }' 2084 0ס1סת 406 שט 4612 8

118 קוזסקןסעקן 4611606081ת1 סת8 +ק1צץקסס 106 16906069 /6016-) 8008 ת310015 142610221 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /61406 18 4106 415 ,16006טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס ת1 -146041460 06 גס 106סת 124עץיקסס +תסעזטס סת תסנתטצ 101 אעסטץ תגםקזס תג 15 14 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 10 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 18061.0ט0ץו8ע0191421110 21 11גתזס צשט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עס 5ט /02420ס 16256קן

לויט פּראָפּעסאָר ‏ ג |" 9 7 און אנדערע קואלן

מיט אַן הקדמה פון הלל צייטלין,

זעקסטער באַנף פון גירושײשפּאַניעץ ביז דער משיח"באַװעגונג

יי טייר

פאַרלאַנ ש. סגל -- בוענאָס איירעס 8 1206008 = ,5164 ,8 1401101121

1108סיזה. 18 מס ס8סיצץמז} 46 מ1 0646מ11?

697 184 108/08 6ט) 46008100 61 116640

6007 ת תחת /06?

0עט 0ועמטץ מע גו10אום

סזנסתי 8810

: 18 +סםץ 200116840 {5165441 .5 ,זא זמסייזת

4 001:16108) 8, 131161108 902מס9ז. .קסת

1849

א ינהאַל ט:

אויף דער שווטל פון דער נייער צייט

קאַפּיטל איינס: די מאַראַנען און זייער עפּאָכע חתה הדשה חחה שש == //

קאַפּיטל צוויי: דער נייער צענטער אין טערקיי -- יז -יי === = 444 קאַפּיטל דריי: די ליטעראַטוך == = חחד חחט חחחך חחך דח היה --- --- 90 קאַפּיטל פיר: יידן אין דער עפּאַכע פון דער רעפאָרמאַציע -- -- 105 קאַפּיטל פינף: די יידן אין פּוילן חקה טיט הש מחחח היחה יה יה הזה --- //14 קאַפּיטל זעקס: פון קנעכטשאַפט צו פרייהייט די הי דוד --- -- 180

קאפּיטל זיבן: דער קאָזאַקן-אױיפשטאַנד און פּוילנס אונטערנאַנג -- 917 .

אויף דער שוזעל פון דער ניי

}

ר גיים

קאַפּיטל איינס די מאַראַנען און זייער עפּאַכע (1991---1498)

אין שפּאַניע פון מיטלאַלטער איז די באַפעלקערונג באַשטאַנען פון פּאַרשידענע עלעמענטן. דאָ זיינען זיך צונויפגעקומען דריי באַזונדערע רשי ליגיעס, דריי ראַסן, דריי קולטורן: קריסטן, מוסולמענער, יידן. אין פאַר לויף פון עטלעכע דורות האָבן די דאָזיקע דריי פאַרשידענע פעלקער און ' ראַסן װי עס איז צוזאַמענגעלעבט, צוזאַמען געאַרבעט און קולטורעל גע" װוירקט איינע אויף די אַנדערע, אַזױ אַז פון אַלע מיטלאַלטערלעכע מלוכות איז שפּאַניע געווען דער איינציקער ליכטיקער פּונקט פון קולטור און טאָ- לעראנץ. אָבער אָט איז געקומען דער פינצטערער קלעריקאַליזם, אין דעם שפּאַנישן המון דערװועקט זיך די אַמאָליקע חיה, די ליידנשאַפטן פון פאָלק צעשפּילן זיך און עס הייבט זיך אָן יענע בלוטיקע טראַגעדיע, װאָס האָט זיך אַזױ שלעכט געענדיקט סיי פאַר יידן, סיי פאַר גאַנץ שפּאַניע. אָנשטאָט קולטורעלער געמיינזאַמער אַרבעט הייבט זיך אָן אַ באַװעגונג, װאָס איף לאָזונג איז געווען: איין איינציקע אמונה, איין פאָלק און איין הערשנדיקע קולטור אין גייסט פון דער קירכע! אין אָנהױב שטרעבט דער קלעריקא- ליום נאָר צו באַשיצן די קריסטלעכע עלעמענטן פון דער שעדלעכער וויר- קונג פון די איבעריקע נאַציעס, שפּעטער וװוערט ער אויך אגרעסיוו, הייבט אָן אָנצופאַלן אויף דעם צד שכנגד און שטרעבט צו באַהערשן אים און נאָך שפּעטער הייבט זיך אָן אין נאָמען פון קריסטנטום יענע בלוט-דורשטיקע שטרעבונג צו הערשאַפט און מאַכט, װאָס האָט געבראַכט צו דער שרעק" לעכער טראַגעדיע פון די מאַראַנען, צו די פייערן פון דער אינקוויזיציע און דעם גירוש פון יידן אויף דער גאַנצער פירענעאישער האַלב-אינדזל.

דער שפּאַנישער קלעריקאַליזם האָט זיך גענומען צום אַלטן מיטל, װאָס ס'האָבן שוין געהאַט אױסגעפּרואווט די קרייץ-טרעגער, כבדי מיט געװאַלד צו פאָראײיניקן דאָס אָלטע פאָרעקשנטע יידישע פאָלק מִיט דער

: טי אב : 7 גרעץ - די יירישע געשיכטע

שש

הזײליקער קירכע: טויט אָדער שמד! --- דאָס איז געווען די לאָזונג פון די פאַנאַטישע קלעריקאַלן, װאָס האָבן מיטן כח פון שווערד געװאָלט באַהערשן די יידן און מוסולמענער. מיט די לעצטע האָבן זי געמוזט זיין אַ ביסל פאָרזיכטיק, ווייל זיי האָבן מורא געהאַט, אַז אויב מען װעט צו פיל אונ" טערדריקן די מוסולמענער, װעלן די לעצטע מאַכן אַ שחיטה אויף די קריסטן, װאָס וואוינען אין די מוסולמענישע לענדער. אָבער מיט יידן האָט מען זישט געהאָט װאָס צו צערעמאָניען זיך, און דער אַלטער ,,להרוג ולאבךד" װאָט דאָ געקענט פייערן זיין נצחון.

דער באַשעפער פון דער נייער באַוועגונג קעגן יידן איז געווען דער פאַנאַטישער גייסטלעכער פערדינאַנד מאַרטינעז, אַ לײידנשאַפטלעכער פאַ- ;אַטישער קאַטאָליק, װאָס האָט געטרוימט וועגן דעם, אַז שפּאַניע זאָל ווערן אַ פאַראייניקטע גאַנצע קאַטױלישע מלוכה, אָפּגערײניקט פון יידן, מוסול- מענער און אפּיקורסים, האָט ער פון דער קירכן-טריבונע אָנגעהויבן אוים- העצן דאָס פאָלק קעגן דער ,/פאַלשער לערע" פון יידן, סיי קעגן יידן אַלייל, װאָס האָבן פאַרכאַפּט אַ גרויסן פּלאַץ אין מלוכה-לעבן און זיינען געװאָרן אַ געפערלעכע קראַפט. ער האָט גוט געקאָנט די פּסיכאָלאָגיע פון המון, געוואוסט זיין שטימונג און ווען ער האָט געפּרעדיקט צו האַסן די יידן, טרייבן און באַלײידיקן זיי, ברענען זייערע שוהלן און בכלל מאַכן פאַר זי זדאָס לעבן אומדערטרעגלעך, האָט ער גוט געוואוסט, אַז זיינע ווערטער וװועלן געפינען אויערן צוישן פאַנאַטישן המון. זיי געפערלעכע אַגיטאַציע האָט מאַרטינעז אָנגעהויבן נאָך פאַרן קאַסטילישן קעניג ענריקע דעם צווייטן, ‏ די פאָרשטייער פון דער יידישער געמיינדע אין סעװיליאַ, איינער פון די גרעסטע צענטערן פאַר די שפּאַנישע יידן, האָבן זיך באַקלאָגט פאַרן קעניג אויף דער אַגיטאַציע און דער קעניג האָט מאַרטינעזן פאַרבאָטן צו האַלטן זיינע פייערדיקע העץירעדעס (1278), מיט עטלעכע יאָר שפּעטער איז די זעלבע יידן ווידער אויסגעקומען זיך צו באַקלאָגן אויף דער געפערלעכער אַגיטאַציע פון דעם פאַנאַטישן גייסטלעכן, קעגן וועלכן עס איז פאַרפּירט געװאָרן אַ פּראָצעס. דעם געריכט האָט מאַרטינעז, װאָס האָט זיך געשטיצט אויף אַ געהיימער קלעריקאַלישער ליגע, אָפּגעענטפערט, אַז ער װעט אויך ווייטער טון וי ער האָט ביז איצט געטון, ווייל זיינע מעשים זיינען נאָר לטובת דער קירכע. דער קעניג כואַן האָט געפירט אַ צוייזייטיקע שפּיל: פון איין זייט האָט ער געלויבט די טעטיקייט פון מאַרטינעזן, און פון

די מאראנען און זייער עפּאַכע ' יי 9

דער צווייטער זייט פאַרבאָטן אים אָנצופאַלן אויף יידן, דער אַרציבישאָף אִין סעוויליא, באַראָסאָ, האָט שוין געהאנדלט ערלעכער: ער האָט אָפן גע" פאַדערט פון מאַרטינעזן, אַז ער זאָל זיך אָפּואָגן פון זיין מיאוסער אַגיטאַ- ציע און ווען יענער האָט דאָס נישט געװאָלט טון, האָט באַראָסאָ אים אִפַּ- געזאָגט פון זיין שטעלע.

באַלד אָבער איז פאַר מאַרטינעזן און זיין געהיימער ליגע אָנגעקו- מען אַ גוטע צייט, דער קעניג און דער אַרציבישאָף פון סעוויליא זיינען כמעט גלייכצייטיק געשטאָרבן און די אפּיטרופסות איבער דעם יונגן קרויפּרינץ ענריקע דעם דריטן האָט איבערגענומען די קעניגן לעאָנאַרדאַ, אַ פרומע קאַטאָליקן, ביי וועלכער מאַרטינעז איז פריער געווען דער הויז- גלח. דער אָפּגעזאָנטער װיקאַריוס האָט תיכף צוריק באַקומען אלע זיינע רעכטן, אָנגעהויבן אַרבעטן פראנק און פריי און צושיקט אַ צירקולאַר צו די גלחים פון דער סעוויליער יעפּאַרכּיע, אַז זיי זאָלן חרוב מאָכן די יידישע שולן ביזן גרונט, אין מאַרץ 1391 האָט ער פאַר אַ גרויסן עולם אין מיטן גאָס געהאלטן אַ פייערדיקע רעדע און פשוט גערופן צו אַ פּאָגראָם אויף יידן. ער האָט געהאַפט אַז יידן װועלן מוזן זיך שמדן, כדי צו ראַטעװען דאָס לעבן. דער אויפגערעגטער המון האָט זיך אַ לאָז געטון אויף די יידן און עס האָט זיך שוין אָנגעהױיבן אַ שרעקלעכע הריגה. דאָס מאָל האָבן זיך אָבער פאַר יידן אָנגענומען די באַאמטע פון שטאָט און דער פּאַגראָם איז איינגעשטילט געװאָרן. אייניקע פון די הויפּט שולדיקע זייגען אַפילן בא" שטראָפט געװאָרן; אָבעֶר מאַרטיגעז אַליין האָט ווייטער געפירט זיין אַגײ טאַציע און סוף כל סוף זיך דערשלאָגן צו זיין ציל, אין דריי חדשים שפּע- טער האָט דער פּאָגראָם אין סעוויליא זיך איבערגעחזרט מיט אַזאַ קראַפט, אַז אָפּשטעלן אים איז שוין געווען אוממעגלעך. די קריסטן זיינען אין איין פרימאָרגן זיך צונויפגעלאָפן פון אַלע עקן שטאָט צום יידישן קװאַרטאַל, אים אונטערגעצונדן און אָנגעהויבן ראַכעװען און הרגענען. אן ערך פון פיר טויזנט יידן זיינען אין יענעם טאָג דערהרגעט געװאָרן, פיל זיינען אַרײנגעפאַלן אין געפענגעניש און דערנאָך פאַרקױפט געװאָרן צו די אַרא- ‏ בער, די איבעריקע האַָבן איינגעװויליקט צו שמדן זיך, כדי צו ראַטעװען דאָס לעבן. צווישן די לעצטע איז געווען דאָן שמואל אבראבנאל, אַ גשווש- זענער הויכגעשטעלטער אין הויף ביי ענריקע דעם צוייטן; ביים שמון זיך האָט ער אָנגענומען דעם נאָמען ענריקע דע סעוויליא.

10 ר הש גרעץ - די יידישע געשיכטע

דער רעליגיעזער פאַנאַטיזם האָט אויפגעפלאַקערט אין זיין גאַנצער קראַפט, די ווילדע אינסטינקטן פון המון האָבן דערװאַכט און די שחיטה אין סעוויליאַ איז געווען װוי אַ סיגנאַל צו אָנפאַלן אויף יידן פון אַלע זייטן, קוים זיינען די אָנפּאַלן שוין געווען אין גאַנג, האָט מען זיך שוין גערעכנט נישט בלויז מיט דער אידעע, אָפּצושמדן יידן מיט געװאַלט --- מען האָט שוין געהרגעט און געראַבעװעט פּשוט אויס האַס און כדי צו פאַרכּאַפּן דאָס יידישע פאַרמעגן. עס האָבן זיך אָנגעהויבן שרעקלעכע אָנפאַלן אויף די אומבאַװאָפּנטע הילפלאָזע יידן, אין קאָרדאָבאַ האָט מען אַ טייל יידן אויסגעהרגעט און אַ טייל האָבן לפנים זיך אָפּגעשמדט, נדי צו ראַטעװען זיך פון טויט. אין טאָלעדאַָ האָט מען די יידן געהרגעט אויף די גאָסן און אין די שילן. צווישן די מאַרטירער, װאָס זיינען געפאַלן אויף קדוש השם, איז אויך געווען דער געלערנטער יהודה בן אשר, אַן אוראייניקל פון דעם באַרימטן רא"ש. אַזעלכע שרעקלעכע סצענעס זיינען אויך פאָרגעקומען אין די איבעריקע שטעט פון קאַסטיליע. העכער זיבעציק קהלות זיינען מיט איין מאָל חרוב געװאָרן, פיל טויזנטער יידן זיינען אויסגעהרגעט געװאָרן און נאָך גרעסער איז געווען די צאָל פון יענע יידן, װאָס האָבן נישט גע האַט גענוג מוט בייצושטיין דעם נסיון און מיט ווייטיק אין האַרצן געמוזט אָננעמען די קאַטױלישע רעליגיע.

אין גיכן האָט די עפּידעמיע פון די פּאָגראָמען אַרומגעכאַפּט אױף אַראַגאָניע, וואוהין עס זיינען צוליב דעם אַרױסגעשיקט געװאָרן ספּעציעלע אַגיטאַטאָרן פון סעוויליע. אין װאַלענסיאַ האָבן יידן געפּרואװט אַרױט- ווייזן אַ באַװאָפּנטן װידערשטאַנד, פאַרבאַריקאַדירט זיך אין זייער קװאַר- טאָל און דערהרגעט פריער עטלעכע אָנפאַלער, אָבער דאָס האָט נאָך מער אויפגערייצט דעם המון און די פינף טויזנטדיקע יידישע קחלה איז אינגאַנצן חרוב געװאָרן, אין באַרצעלאָנאַ, דער יידישער הויפּט-צענטער פון אַראַי גאָניע, האָבן יידן זיך פאַרמאַכט אין דער פעסטונג און זיינען צוערשט גע- שיצט געװאָרן דורך דער דאָרטיקער אַדמיניסטראטיווער מאַכט. דער אויפגערייצטער קאַטױלישער המון האָט אָבער באַלאַנערט די פעסטונג, זי איינגענומען און אונטערגעצונדן. ווען זיי האָבן געזען, אַז קיין רעטונג איז נישטאָ, האָבן אַ טייל יידן זיך דערשטאָכן מיט מעסערס אָדער זיך אַראָפּגעװאָרפן פון די פעסטונג-טורעמס און דערהרגעט געװאָרן; אַנדערע האָבן אין פאָרצווייפלונג זיך געװאָרפן אויף די שונאים און זיינען אומגע-

די מאראנען און זייער עפּאָכע 11

קומען אין קאַמף; די איבעריקע האָבן פאַרראַטן זייער אמונה און נאָר גאָר אַ קליינע צאָל האָט זיך געראַטעװעט דורן אנטלויפן. די בלוט-דורשטיקע פּאָגראָם-מאַכערס האָבן זיך נישט אָפּגעשטעלט, זיי זיינען געגאַנגען וויי- טער ביז צום אינדזל מאַיאָרקא: דאָ האָנן זיי אַכזריותדיק געהרגעט יידן, געראַבעװעט זייער גוטס, חרוב געמאכט זייערע הייזער און אֲפִילו זיך נוקם געווען אָן יענע גוטע קריסטן, װאָס האָבן ביי זיך באַהאַלטן די גע- רודפטע און געפּלאָגטע,

אין משך פון דריי מאָנאַטן, פון יוני ביז אױיגוסט 1291, האָבן די שפּאַנישע יידן איבערגעלעבט אַזעלכע שרעקלעכע צרות, וי זייערע עלטערן האָבן געהאט אויסצושטיין מיט דריי הונדערט יאָר צוריק אין דיײיטשלאַנד בעת דעם קרייץ-צוג. נאָר מ'מוז זאָגן, אַז די שפּאַנישע יידן זיינען שוין נישט געווען אַזױ פעאיק אויף קדושיהשם, װי זייערע עלטערן,. אין דייטש" לאַנד האָבן כמעט אַלע יידן מקריב געווען זייער לעבן און נאָר אַ קליינע צאָל האָט לפנים אָנגענומען דעם קריסטלעכן גלויבן. אין שפּאַניע אין שוין די צאָל פון די, װאָס האָבן זיך געלאָזן שמדן געווען פיל גרעסער און דערגרייכט עטלעכע צענדליק טויזנט. די שפּאַנישע יידן זיינען ס'רוב גע" ווען קולטורשל און רייך, ביי זיי איז דער אינסטינקט פון לעבן שוין געווען שטאַרקער, װוי ביי זייערע אָרעמע דערשלאָגענע ברידער אין דיײיטשלאַנד, פאַר וועלכע דאָס לעבן איז געווען נישט מער, וי אַן אָפּקומעניש, און ווען דער חלף איז געלעגן אויפן האלדז, ווען זיי האָט געדראָט דער באַלדיקער טויט, האָבן זיי איינגעשטימט אָנצונעמען לפנים דעם קריסטלעכן גלויבן, כדי ביי אַ גוטער געלעגנהייט באַלד זיך אומצוקערן צו דער אמונה פון זיײיערע אבות. אַ טייל פון זיי האָבן טאַקע אַזױ געטון און װוי נאָר עס איז אַריבער די געפאַר, האָבן זיי פאַרלאָזן שפּאַניע און זיינען אַװעק אין אנ" דערע לענדער. אָבער פיל האָבן נישט געהאָט קיין מוט אָפּצװאָגן זיך פון זייער לעבן און פאַרמעגן אין דעם לאַנד, וואו זיי זיינען געװאָרן דערצויגן און אויפגעװאַקטן, און זיי האָבן אָפיציעל ווייטער געהייסן קריסטן, און געהיים געבליבן געטרייש יידן. אַזויערנאָך איז אַנטשטאַנען דאָס מאַראַ" נענטום, יענע אויסערגעוויינלעכע לאַגע פון מענטשן, װאָס האָבן געמוזט לפּנִים דערפילן אַלע קריסטלעכע מנהגים און געזעצן און אין דער שטיל, מיט מסירת נפש, דערמילן די דינים פון דער יידישער רעליגיע און אפ היטן זייער גונד מיט די איבעריקע ברידער. עס אין אָנטשטאַנען אַ באַ-

19 טיט לש גרעץ - די יידישע געשיכטע

זונדער קלאַס פון אַנוסים און דאָס האָט געבראַכט צו שרעקלעכע קאָנטע- קווענצן סיי פאַר די אַנוסים אַלײן, סיי פאַר די יידן, װאָס זיינען נאָך אָפיציעל געבליבן ביי זייער אמונה,

ָצוּ דער חרפּה פון יידנטום האָבן אין יענער שװערער צייט זיך געפונען יידן, װאָס האָבן פריער זיך געטויפט צוליב געװאַלט, נאָר דער" נאָך זיינען זיי געװאָרן שוין באמת געטרייע קריסטן און אַפילו שונאים פון זייערע אייגענע ברידער, וועגן וועלכע זיי האָבן פאַרשפּרײט רכילות און בלבולים. אָט די נייע קריסטן האָבן דורך זייער בגידה פיל צרות אָנגע- טון די געפּלאָגטע יידן. דער געפערלעכסטער צווישן די יידישע פאַררעטער און מוסרים איז געווען דער געוועזענער תלמודיסט שלמה הלוי פון בור" גאָס, װאָס האָט ביים שמדן זיך אָנגענומען דעם נאָמען פון פּאַבלאָ דע סאַנטאַ מאָריאַ (געבוירן אין 1251752, געשטאָרבן אין 1435), ער האָט גוט געקאַנט דעם תנ"ך און דעם תלמוד און זיך גערעכנט פאַר איינעם פון די זיילן פון יידנטום, ער איז אָבער דערצו געווען זייער פּראַקטיש און האָט געהאַלטן, אַז װויכטיקער פון אַלץ אין דער וװועלט איז מאַכן זיך אַ קאַריערע און לעבן אַ גוטן טאָג,. אזוי וי ער איז געווען אַ מענטש מיט אַן אומגע- וויינלעכער אייגנליבע און אַ הייסן טעמפּעראַמענט, איז אים דער בית- המדרש באַלד געװאָרן צו ענג און ער האָט זיך געריסן צו דער גרויסער וועלט. ער האָט זיך דערװאָרבן אַ גרויסאַרטיקן געשפּאַן מיט פיל באַדינטע אָנגעהױבן טרוימען וועגן ,,גרויסקייט", ד"ה וועגן אַרײנדרינגען אין הויף און דאָרט באַקומען אַ שטעל. די שרעקלעכע געשעענישן פון 1391 האָבן אים איבערצייגט, אַז װי אַ ייד װעט ער דאָס נישט דערגרייכן, און ער באַשטימט צו 40 יאָר, זיין אמונה צו טוישן, װאָס ס'האָבן אים באַלד נאָכ" געטון זיין ברודער און זיינע פיר זין.

כדי צו דערגרייכן אַ הויכע שטעלע אין הויף איז אין יענער צײט געווען נאָר איין וועג: אַרײנטרעטן אין שטאַנד פון די גייסטלעכע, און שלמה הלוי האָט דאָס געטון, ער איז אַװעק קיין פּאַריז, אַרײנגעטראָטן אין אוניווערזיטעט און זיך גענומען צו דער קריסטלעכער טעאָלאָגיע. אַ דאַנק זיינע קענטענישן אין העברעאיש האָט ער געשווינד דערגרייכט זיין צִיל און באַלד באַקומען דעם טיטל גלח. פון דעמאָלט אָן האָט ער אָנגעהויבן שטייגן אַלץ העכער, און לויט דער רעקאָמעגדאַציע פון קאַרדינאַל דע"לונאַ, װאָס איז אין יאָר 1294 אויסגעקליבן געװאָרן וי אַ פּױפּסט אונטערן נאָמען

די מאראנען און זייער עפּאָכע 18

בעגעדיקט דער דרייצנטער, האָט פּאַבלאָ פון בורגאָס באַקומען אַן אַרײג- טריט אין קעניגלעכן הויף און שטאַרק נושא חן געווען ביי ענריקע דעם דריטן, פּאַבלאָ האָט אָנגעהױבן מיט היץ צו אַגיטירן קעגן דער ,,פֿאַלשצף" יידישער רעליגיע און געפרואווט שריפטלעך און מונדלעך איבערריידן פיל פון די אָנגעזעענע יידן, זיי זאָלן איבערגיין צום קריסטנטום, ער האָט זיך געװוענדעט צום ליב -דאָקטאָר פון קייזערלעכן הויף מאיר אַלגואַדעז און נאָך פיל אַנדערע יידישע געלערגטע מיט אַ בריוו און זיך באָמיט זיי צו איבערצייגן, אַז זיי זאָלן פאַרלאָזן די אמונה פון זייערע עלטערן. די יידישף געלערנטע האָבן אים נישט געשוויגן און אים אָפּגעענטפערט אין אַ שאַף" פער פּאָלעמיק, איינע פון זי שענסטע תשובות דעם רעגעגאָט פּאבלאָ האָט געגעבן דער יידישער דאַקטאָר יחושע לאָרקי, נאָר שפּעטער האָט ער אַלײין זיך מתקנא געווען אָן דעם פאַררעטער, װאָס האָט געמאַכט אַזאַ גוטט א" ריערש און אויך אָנגענומען דעם קריסטלעכן גלויבן. אויך דער פילאָזאָמל- שער דענקער חסדאל קרשקש איז אַרױסגעטראָטן וי אַ דרייסטער קעמטער פאַר דער אמונה פון זיינע עלטערן; ער האָט מחבר געווען אַ פילאָזאָפישע אָפּהאַנדלונג וועגן קריסטנטום און קריטיקירט די קריסטלעכע דאָגמעס מיט אַ שטאַרקער לײדנשאַפּט, זיך גאָרנישט גערעכנט מיט דעם ארמ" ברויז, װאָס זיין װוערק קאָן אַרױסרופן צווישן דער קריסטלעכער באַפעלי קערונג,

אַ שאַרפזיניקע סאַטירע אויף דער טעמע האָט אָנגעשריבן איינער פון די אנוסים, װאָס האָס זיך צודיק אומגעקערט צום יידנטום, פּראַפֿיאַט דוראַן, א באַוואוסטער דענקער, דאָקטאָר, אַסטראָנאָם און שפּראַך-קענער, װאָס האָט זיך גערופן מיט זיין יידישן נאָמען יצחק בן משה הלוי און האָט אין די בלוטיקע טעג פון 1391 געמווט לפּנים אָננעמען די קריסטלטכע רעליגיע. מיט אים צוזאַמען האָט זיך אָפּגעשמדט זיין חבר דוד באָגגאָזן, און װוי נאָר עס איז אַריבער די ערשטע געפאַר, האָבן זיי ביידע באַשלאָמן אַװזעקצופאָרן קיין פּאַלעסטינע און דאָרט זיך אומקערן צום יידנטום, זל האָבן פריער איינגעאַרדגט זייערע געשעפטן און דערנאָך איז דוראַן אוועק אין אייגער פון די פּאַרטישטעט אין פראנקרייך, וואו ער האָט אָפּגעװואַרט זיין חבר, נאָר וי גרויס איז געווען זיין דערשטוינונג, ווען ער האָט פון זיין חבר באַקומען א בריוו, אין וועלכן ער איז אים מודיע, אַז אונטערן אליג" פלוס פון משומד פּאַבלאָ פון בורגאָס האָט ער באַשלאָטן, צו בלייבן ביים

14 גרעץ - די יידישע נגעשיכטע

קריסטנטום און ער געט דוראַנען, אַז ער זאָל אויך דאָס זעלבע טון. דוראַן האָט דאַן אָפּגעענטפערט זיין חבר מיט אַ װערק, װאָס האָט צו זיך כמעט קיין גלייכן נישט אין דער יידישער ליטעראַטור, לוט זיין איראָניע און גיפטיקער סאַטירע. דאָס װוערק איז געשריבן אין אַזאַ טאָן, גלייך װוי דער מחבר עצהט זיינע לעזער, אַז זי זאָלן ביים קריסטנטום בלייבן און איז אין אַלץ מסכים מיט די פּרעדיקער פון שמד. ,אל תהי כאבותיך? (זיי נישט וי דיינע עלטערן) הייסט דאָס ווערק און מיט די ווערטער װענדעט זיך דער מחבר יעדעס מאָל צו זיינע לייענער און סטאַרעט זיך כלומרשט זיי צו איבערצייגן, אַז זייערע עלטערן זיינען געווען באַנאַרישט, געגאַנגען אין אַ פאַלשן װועג און די קינדער דאַרפן שוין זיין קליגער און פאַרשטײין די גרויסקייט פון קריסטנטום, אין דעם טאָן איז אויסגעהאַלטן דאָס גאַנצע ווערק און אונטער די ווערטער ,אל תהי כאבותיך" איז באַהאַלטן אַזאַ איידעלע פאַרמאַסקייטע סאַטירע, אַז די קריסטן האָבן צוערשט נישט וי געהעריק פאַרשטאַנען די שאַרפע איראָניע און געמיינט, אַז דוראַן פאַר" טיידיקט באמת דאָס קריסטנטום. ערשט שפּעטער, ווען זיי האָבן זיך גע" כאַפּט, אין װאָס דאָ גייט, האָבן זי דאָס װערק פאַרברענט, ,נישט זי --- ווערט דאָרט שאַרפזיניק געזאָגט, --- װי דיינע עלטערן, װאָס האָבן פּשוט געגלויבט אין אחדות האלחים און גאָרנישט פאַרשטאַנען, אַז גאָט איז פילפאַכיק;: װאָס האָבן פֿאַלש איסגעטייטשט די וװערטער ,שמע ישראל, ה' אחד", פאַרשטאַנען דאָס אין געוויינלעכן זין... נאָר גלויב בע- סער, אַז גאָט איז אי איין און איינציק, אי דריי-אייניק, גלויב, אַז דריי איז געגליכן צו איינס און איינס צו דריי --- אַ הײיליקער אמת, װאָס מען קאָן אים נישט באַגרייפן מיטן אויער און אַרױסרײדן מיטן מויל. זי נישט וי דיינע עלטערן, װאָס האָבן געגלויבט, אַז די טבע פון גאָט קאָן זיך נישט ענדערן אין קיין שום פאָרם, און אַז גאָט איז אָן אַ געשטאַלט און אָן אַ מאָס, נאָר גלויב בעסער, אַז",,. און אַזױ ווייטער אין דעם זעלביקן טאָן, אונטער וועלכן עס איז באַהאַלטן אַ שאַרפע, בייזע קריטיק פון דער קריסט" לעכער אמונה. -- דוראַן האָט אויך אָנגעשריבן אַ פּאָפּולערן פּירוש צום ,,מורה נבוכים" און צום אבן-עזרא, אַ גראַמאַטיק, וי אויך אַ היסטאָרישע כראָניק וועגן די מיטלאַלטערלעכע רדיפות אויף יידן (זכרון השמד), וועל" כע איז, צום באַדױערן, נישט פאַרבליבן,

נאָך די בלוטיקע געשעענישן פון 1291 איז פאַר יידן געקומען אויף

די מאראנען און זייער עפּאַכע : 18

אַ קליינער צייט אַ פאַרהעלטניסמעסיקע באַרואיקונג, דער קעניג ענריקע דער דריטער, וועלכער איז מינדיק געװאָרן, האָט באַשטראָפט דעם הויפּט" שולדיקן פון די פּאָגראָמען מאַרטינעז מיט תפיסה אין מאָנאַסטיר, נאָר אין גיכן האָט ער אים געמוזט באַפרײען, ווייל די מאַסע האָט אים פאַר- געטערט און געהאַלטן פאַר אַ קדוש. ענריקע דער דריטער האָט אַרױסגע" געבן אַ באַפּעל, שטרענג צו באַשטראָפן יעדן, װאָס װעט אָנפאַלן אויפן לעבן און פאַרמעגן פון יידן, און כל זמן ענריקע האָט געלעבט האָט די אַגיסאַציע פון די יידישע שונאים געמוזט געפירט ווערן אין באַגרענעצטע ראַמען, נאָר מיטן טויט פון דעם קעניג (1407), ווען אָנשטאָט זיין יונגן טראָן"פֿאַרטרעטער, כואן דער צווייטער, האָט רעגירט מיט דער מלופה א רעגענט, האָס די רעליגיעזע אַגיטאַציע קעגן יידן אָנגענומען אַ שאַרפן כאַלאַקטער,. מיט דער דערציאונג פון יונגן קעניג האָט זיך פאַרנומען פּאַבלאָ פון בורגאָס, דעמאָלט שוין אַ בישאָף, און דער דאָזיקער רענעגאַט, װאָס האָט זיך אַרומגעטראָגן מיט דער אידעע אָפּצוטױפן אַלע שפּאַנישע יידן, האָס איצט געקאָנט פריי פירן זיין שענדלעכע טעטיקייט. פריער פון אַלץ האָט ער זיך באַמיט אָפּצורוימען פון פּלאַץ דעם קאַסטילישן הויפּט-ראַבל" נער ר' מאיר אַלגואדעז, װאָס האָט געהאַט אַ שטעל אין קעניגלעכן הויף און װאָס איז געווען שטאַרק פאַרהאַסט פון דעם משומד פּאַבלאָ, צוליב אַ בלבול אויף די יידן אין סעגאָװיע, אַז זיי האָבן געשענדעט די קירכן" האָסטיע, האָט מען אַרעסטירט דעם רב אלגואַדעז און אים געפּײניקט; דורך שרעקלעכע ענוים האָט מען ביי אים אַרױסבאַקומען אַ געצוואונגענע הודאה, אַז ער, אַלס לייב-דאָקטאָר, איז שולדיק אין פריצייטיקן טוט פון קעניג ענריקע אוֹן אויפן גרונד פון די ווערטער האָט מען אים פאַרמשפּט צו אַ שוידערלעכן טויט, אַזאַ סוף האָבן אויך געהאט די באַשולדיקטע יידן אין סעגאָװויע און אַ דאָרטיקע שיל איז פאַרװאַנדלט געװאָרן אין אַ קירכע,

ווען מען איז פּטור געװאָרן פון ר' מאיר אלגואדעז און אין הויף אין שוין נישט געבליבן מער קיינער, װאָס זאָל זיך אָננעמען פאַר יידן, האָט די יידגפיינטלעכע פּאַרטײי באַקומען פליגל, מען האָט, ערשטנס, איבערגע- צייגט דעם הויף, אַז יידן זיינען זייער שעדלעך אין דער הינזיכט, װאָס זֵיו ריידן אֶפּ פון קריסטגטום יענע יידן, װאָס האָבן שוין איינמאָל זיך אִמַּ- געשמדט, און דעריבער דאַרף מען קעגן די יידן אָננעמען די אַלטע מיטלען, אין 1412 איז פאַרעפנטלעכט געװאָרן אַ קעניגלעכער עדיקט, לויט וועלכן

16 : נרעץ - די יירישע געשיכטע

יידן האָבן פאַרלױירן זייערע בירגערלעכע רעכטן, יידן איז דערלויבט גע" װאָרן צו וואוינען נאָר אין באַזונדערע יידישע קװאַרטאַלן, זיי איז פאַר" באָטן געװאָרן אַריבערצוציען זיך פון איין שטאָט אין דער צװוייטער, באַ- שעפטיקן זיך מיט פרייע פּראָפּעסיעס און מעדיצין, האַנדלען מיט קריסטן און האַלטן קריסטן װי באַדינטע ביי זיך, די יידישע געמיינדע האָט פאַר" לוירן דאָס רעכט צו האָבן אַן אייגן געריכט. יעדער ייד האָט געמוזט טראָגן אַ ספּעציעלן בגד, אַ לאַנגן, פון דיקן טוך, און אויך אַ ספּעציעלן יידישן צייכן? אויף דעם הוט. אויך איז יידן פאַרבאָטן געװאָרן צו טראָגן דעם שפּאַנישן טיטל דאָן, האַלטן געווער און אַפילו ראַזירן די באָרד, אַ ייד, װאָס האָט געװאָלט עמיגרירן פון קאַסטיליע אין אַן אַנדער לאַנד איז געװאָרן באַשטראָפט דורך קאָנפּיסקאַציע פון זיין פאַרמעגן און ער אַלײן איז געװאָרן אַ לייב-אייגענער פון קעניג. דורך די דאָזיקע אַכזריתדיקע מיטלען האָט מען געװאָלט ברעכן דעם יידישן שטאָלץ און ענדלעך זי צווינגען אַריבערצוגײן צום קריסטנטוט, פאַר די יידן, װאָס זיינען נישט געווען פעסט אין זייער אמונה אָדער װאָס האָבן נישט געקאָנט אַריבער"- טראָגן אַזאַ רעכטלאָזע לאַגע, זיינען די דאָזיקע מיטלען ווירקלעך געווען אַ גרויסע סכנה,

אָבער דערמיט האָט מען זיך נאָך נישט באַגנוגנט און יידן האָט מען געשלעפּט מיט געװאַלט אין די קירכן און זיי געדראָט מיט טויט. אין שפּאַניע האָט צו יענער צייט געאַרבעט דער צווייטער מאַרטינעז, דער נייער צורר ישראל וויסענטע פערער, דער דאָזיקער בייזער מאָנאַך, װאָס אין געווען אַרומגערינגלט מיט אַ סוויטע פון פאַנאַטישע אָנהענגער, האָט גע" װאַנדערט איבער שפּאַניע, פראַנקרייך און איטאַליע און געפּרעדיקט וועגן תשובה טון און וועגן האַס צו די אומגלױביקע, די יידן און מוסולמענער, עס איז אַ סברא, אַז אונטער דער השפּעה פונעם דאָזיקן פאַנאַטישן מאָנאַך האָט פּאַבלאָ פון בורגאָס איינגעשטימט זיך אָפּצושמדן, נאָר יעדנפאַלס איז באַוואוסט, אַז פּאַבלאָ איז געווען זייער באַפּריינדעט מיט פערערן און ענערגיש געשטיצט זיין טעטיקייט, אַ דאַנק זייער ווירקונג איז אַרױס דער עדיקט פון 1412 און זיי האָבן דאָס אויך אָרגאַניזירט די מיסיאָגערישע אַגיטאַציע איבער גאַנץ שפּאַניע. אַרומגערינגלט דורך אַ המון פון מאָנאַכן איז פערער געגאַנגען פון שטאָט צו שטאָט, מיט אַ קרייץ אין דער האַנט זיך אַרײנגעריסן אין די יידישע שילן און מיט אַ הילכיקער שטים געפאָ"

די מאראנען און זייער עפּאָכע 17

דערט פון יידן, אַז זי זאָלן אָננעמען דאָס קריסטנטום, די ליידנשאַפּטלעכע געשרייען פון די פאַנאַטישע מאָנאַכן האָבן אַרױפגעװאָרפן אַ פּחד איף אַלע. דאָס איז שוין געווען נישט קיין פּשוטע אַגיטאַציע, נאָר אַ מין װאַק" כאַנאַליע, יידן זיינען פאַרציטערט געװאָרן, זיי האָבן זיך דערמאָנט אָן די ערשט-איבערגעלעבטע שרעקלעכע טעג אין סעוויליע, זיי האָבן דערזען פאַר זיך אומעטום אויפגערייצטע מחנות קריסטן, װאָס שטייען אָנגעגרײט און װאַרטן נאָר אויף אַ סיגנאַל, אָנצוהייבן אַ נייע שחיטה, און אין פיל שטעט האָבן יידן מאַסנװײז אָנגענומען די קריסטלעכע רעליגיע און די אַנוסים. האָבן זיך מתודה געווען און צוגעזאָגט צו װערן גוטע קאַטױליקן. פאַר יענער צייט האָבן פון נויט זיך אָפּגעשמדט העכער צען טויזנט יידן און דערמיט זיך געראַטעװעט פון פּאָגראָמען, שחיטות און ענוים. נאָר דער יידישער שריפטשטעלער פון יענער צייט שלמה אַלעמי ווייזט אָן, אַז אוי" סעד די שרעקלעכע צװאַנגס-מיטלען איז אין דעם מאַסן-שמד געווען שול- דיק אויך די אַלגעמײנע דעמאָראַליזאַציע. אין זיין ,,אגרת המוסר? זאָגט אַלעמי, אַז א דאַנק דעם טרוקענעם פאָרמאַליזם פון די רבנים פון איין זייט, און די פילאָזאָפישע חקירות פון דער צווייטער זייט איז פיל אָפּגע- שװאַכט געװאָרן דאָס פּשוטע רעליגיעזע געפיל; די מאָראַלישע זיטן פון יידן זיינען שטאַרק געפאַלן, דאָס נאַציאָנאַלע אחדות אין אָפּגעשװאַכט געװאָרן; די יידישע עשירים האָבן זיך אָנגעהױבן שטופּן צו דער שפּאַנײ שער אַריסטאָקראטיע, כאָטש יעגע שטויסט זי אֶפּ פון זיך, עס האָט זיך אָנטװיקלט צװישן יידן דער חשק צו אַ גוט הרחבהדיק לעבן, דעריבער איז אַזױ שוער געווען אַריבערצוטראָגן די פּלוצימדיקע באַגרענעצונגען און רדיפות און דערפון האָט זיך גענומען דער מאָסן-שמד,

דאָס זעלבע װאָס אין קאַסטיליע איז אויך פאָרגעקומען מיט די יידן אין אַראַגאָניע. אויך דאָרט האָט מען יידן געפּײיניקט און געפּלאָגט און אויך דאָרט האָבן עטלעכע טויזגט יידן געמוזט זיך שמדן. אָבער דאָס אַלץ איז נאָך פאַר די פאַנאַטישע קאַטױליקן װוינציק געווען, זייערע אַפּעטיטן זיינען געווען גרויס און װען מען האָט שױין אױסגעפּרואװט אַלערלײ צװאַנגס-מיטלען, האָט מען זיך גענומען נאָך צום אַלטן מיטל פון קאָמפּראָ- מעטירן דאָס יידנטום דורך אַן עפנטלעכן וכוח מיט די רבנים, און דערנאָך פאָדערן פון די ,,באַזיגטע", אַז זיי זאָלן זיך אונטערגעבן, ד"ה שמדן זיך. דעם געדאַנק וועגן אַזא עפנטלעכן דיספּוט האָט געגעבן דער אױבנדערמאָנ-

18 : גרעץ - די יידישע געשיכטע

טער משומד יהושע לאָרקי, וועלכער האָט ביים טויפן זיך אָנגענומען דעם נאָמען כעראָנימאָ דע סאַנטאַיפע. דער דאָזיקער געוועזענער קעמפער פאַרן יידנטום איז איצט געװאָרן אַ הייסער פריינט פון די יידישע אונטערדרי" קער און ער אַלײן האָט זיך פאָרגענומען צו באַזיגן די רבנים דורך ראיות פון דער יידישער ליטעראטור גופא און אַלין אויך צוואַמענגעשטעלט דעם גאַנצן פּלאַן פון דעם דיספּוט, לויט דעם פּלאַן האָט מען פריער געדאַרפט פּרואוון איבערצוצייגן די רבנים דורך ראיות פון תלמוד, אַז משיח איז שוין געקומען, נאָר אויב דאָס װעט זיך נישט איינגעבן, דאַן דאַרף מען דער קלערן, אַז דער תלמוד איז א געפערלעך בוך און זיינע אָנהענגער קענען אלזאָ נישט האָבן קיין פּלאַץ אין קיין שום מלוכה,

ענדע 1412 האָט בענעדיקט דער דרייצנטער מיט דער הסכמה פון קעניג פונאַנדערגעשיקט צו אַלע באַואוסטע רבנים און אָנגעזעענע לייט פון די יידישע געמיינדעס אין אַראַגאָניע אַן איינלאדונג צו קומען אויף דעם עפנטלעכן רעליגיעזן דיספוט און פאַר נישט קומען האָט מען גע- דראָט מיט דער שטױענגסטער שטראָף. די יידישע געמיינדעס האָבן גשָ" מוזט פאָלגן און עס זיינען אַרױסגעשיקט געװאָרן קיין טאָרטאָסאַ צוויי און צוואנציק יידישע דעלעגאַטן, צווישן וועלכע. עס האָבן פאַרנומען דעם הויפּט- פּלאַץ: װידאַל בנבנשתי אבן לביא פון סאַראַגאָסאַ, אַן אַריסטאָקראַט, דאָק- טער און פּאָעט; דער ,, בעל העקרים", ר' יוסף אַלבאָ; זכריה הלוי סאַלאַדען פון סאַראַגאָסאַ און אַנדערע. דער באַרימטער דיספּוט האָט זיך אָנגעהויבן אין פעברואַר 1413 און געדויערט אַ יאָר מיט ניין מאַנאַטן און פאַרנומען ניין און זעכציק זיצונגען. דער דיספּוט איז פאָרגעקומען זייער פייערלעך. דער פאָרזיצער איז ס'רוב געווען בענעדיקט דער דרייצנטער, וועלכער איז געווען אַרומגערינגלט מיט בישאָפן, וועלטלעכע הויכגעשטעלט לייט און גראַנד-דאַמען. דעם הױפּטאָנטײל אין די וכוחים האָט גענומען יהושע לאָרקי, וועלכער האָט מיט גרויס היץ זיך געסטאַרעט צו באַװײיזן די ריכ- טיקייט פון קאַטױלישן גלויבן דורך ציטאַטן פון תנ"ך און פון דער אגדה, נאָר זיינע יידישע אָפּאָנענטן האָבן אים גוט אָפּגעענטפערט און לײיכט צוקלאַפּט זיינע טענות, הגם זיי האָבן זיך געהאַלטן זייער געלאַסן און נישט געברויכט קיין שאַרפן אויסדרוק קעגן יידישן רענעגאַט. די יידישע דעלעגאַטן האָבן זיך געהאַלטן שטענדיק אייניק און באַראַטן זיך. נאָר איין טאָל, ווען עס איז געווען אַ רייד וועגן אייניקע ספקדיקע ערטער אין דער

די מאראנען און זייער עפֿאַכע 19

אגדה, האָבן די מיינונגען זיך צעטיילט: דאָס רוב דעלעגאַטן, פרייויגיקע מענטשן, האָבן זיך אַרױסגעזאָגט, אַז די אגדה איז נישט קיין הייליקטום און איז פֿאַר יידן נישט קיין פליכט; די מער קאָנסערװאַטיװע, וי װידאַל און אַלבאָ זיינען געבליבן ביי דער מיינונג, אַז אויך די אגדה איז פאַר יידן היײיליק, בענעדיקט האָט זיין טאַקטיק בנוגע צו די יידישע דעלעגאַטן יעדעס מאָל געביטן, דאָ איז ער געווען ווייך, דאָ שטרענג, נאָר ווען ער האָט געזען, אַז נישט מיט גוטן און נישט מיט בייון װעט מען באַזיגן די פאַרעקשנטע יידן, האָט ער געפּרואווט ווירקל אויף זיי דורך אַ דעמאַנסטראַציע: ער האָט געהייסן ברענגען אַ סך יידן, װאָס האָבּן בעת די בלוטיקע געשעענישן געמוזט טויפן זיך און דאָ אויפן אָרט אויסגעפירט אויף זיי די טויף צע" רעמאָניע,. דערמיט האָט דער פּױפ9ּסט בענעדיקט געװאַָלט דערמאַנען די יידישע דעלעגאַטן, אַז פיל יידן זיינען שוין אָפּגעשמדט און אַז אויף אַ העלפט האָט דאָס יידנטום שוין פאַרשפּילט, די דאָזיקע סצענע האָט אויף די דעלעגאַטן געמאַכט אַ שווערן איינדרוק און זיי פאַרשאַפט פיל יסורים, אָבער געווירקט אויף זיי האָט דאָס נישט און זי זיינען געבליבן ביים זייעריקן.

דער דיספּוט, װאָס האָט זיך פֿאַרצויגן כמעט צוויי יאָר, האָט צום גרויסן באַדױערן פון בענעדיקט און זיינע אָנהענגער נישט געבראכט צו די געוואונטשטע רעזולטאַטן. קיינער פון די רבנים האָט זיך נישט אַנער" קענט פאַר באַזיגט און דער צערייצטער פּױפ9טט האָט אױסגעגאָסן זיין. צאָרן אין אַ בייזער בולא קעגן יידן. אין דער בולאַ האָט ער באַפױלן אויסזוכן און פאַרברענען אַלע עקזעמפּליאָרן פון דעם ;גאָט-לעסטערנדיקן" תלמוד, וי אויך אַלע פּאָלעמישע ביכער קעגן קריסטנטום; איבערלאָזן פאַר יידן אין יעדער שטאָט נאָר איין איינציקע שיל; מיט אַלע מיטלען אָפּזונ" דערן יידן פון קריסטן; קריסטן זאָלן נישט באדינען יידן אַפילו מיט דער מינדסטער זאַך, װי למשל אויסלעשן די ליכט שבת, צווינגען די יידן צו הערן נישט װינציקער פון דריי מאָל אין יאָר די מיסיאַנערישע דרשות. נאָר די דאָזיקע אכזריותדיקש באַפעלן איז נישט באַשערט געווען דורכגש" פירט צו ווערן אין לעבן. ווייל באַלד נאָכדעם האָט דער קירכרקאַנגרעס אַראָפּגעװאָרפן בענעדיקטן פון זיין פּאָסטן און אויסגעקליבן וי אַ פּויפּסט מאַרטין דעם פינפטן, וועלכער האָט זיך באַצױגן צו יידן מער פריינטלעך און אַרױסגעגעבן אַ באַפעל, אַז מען זאָל יידן נישט אָנרירן, עװייל זי

0 גרעץ - די יירישע געשיכטע

זיינען באַשאַפן געװאָרן מיט דעם צלם אלהים און דאָס רעשט פון דעם פאָלק װעט נאָך אַמאָל זוכה זיין צו גאָטס גענאָד". בענעדיקטס פריינט האָבן אים באַלד פאַרלאָזט און אייניקע פון זיי, װוי יהושע לאָרקי, זיינען געשװוינד אַראָפּ פון דער סצענע,

נאָך די בלוטיקע מאָנאַטן, װאָס די קאַסטילישע יידן האָבן איבערגע" לעבט, איז פאַר זיי ווידער געקומען אַ קליינע צייט פון רו און פרידן די קלעריקאַלע פּאַרטײ, װאָס האָט רעגירט מיטן לאַנד אָנשטאָט דעם יונגן קעניג, איז בטל געװאָרן און דער קעניג פון קאַסטיליע כואַן דער צווייטער איז געװאָרן אַ זעלבסטשטענדיקער הערשער (1420), אָנפירער פון דער אינערלעכער פּאָליטיק איז געװאָרן דער ליבעראַל אַלװאַראָ דעלינאַ, װאָס האָט פאַרשטאַנען, װוי ווייט שעדלעך עס איז פאַרן לאַנד די קלעריקאַלע פּאָליטיק. ער האָט געזען די טרויעריקע רעזולטאַטן פון דעם קלעריקאַלן טעראָר: הונדערטער יידישע קהלות זיינען חרוב געװאָרן, די אינדוסטריע- לע געביטן, װאָס האָבן זיך געפונען אין די הענט פון די יידן, זיינען איצט געפאַלן, און די מלוכה-פינאַנצן, װאָס זיינען פריער געשטאַנען איף אַ הויכער מדרגה אַ דאַנק די פעאיקייטן פון די יידישע באַנקירן און צינזן- אָפּקױפער, זיינען איצט זייער פאַרפּלאָנטערט געװאָרן, דאָס האָט פאַר- שטאַנען די נייע רעגירונג און זי האָט באַשלאָסן צוריקצושטעלן דעם שלום אין לאַנד, יידן האָבן צוריקבאַקומען זייערע רעכטן, די פעאיקע יידישע אונטערנעמער זיינען איינגעלאַדן געװאָרן אָנצונעמען אין אַרענדע אייניקע רעגירונגס-הכנסות און די יידישע געמיינדעס האָבן באַקומען די מעגלעכ- קייט צוריקצושטעלן און אײינאָרדענען זייער זעלבסטפאַרװאַלטונג,

אַ גרויסן איינפלוס ביים הויף האָט באַקומען דער יידישער כלל-טוער אברהם בנבנשתי, הויפּט-רב פון די קאַסטילישע יידישע קהלות. ער האָט אָפיציעל פאַרװאַלטעט מיט אַלע יידישע אָנגעלעגנהייטן און איז אויך געווען זייער הױיפּט-:ריכטער אין גייסטיקע און ציווילע משפּטים. בענװעניסטע האָט געהאַט פאַר זיך זיך אַ שווערע אויפגאַבע. ער האָט געדאַרפט צוריק אויפבויען דאָס יידישע געזעלשאַפטלעכע לעבן, װאָס איז צוליב די פּאָגראָ- מען און רדיפות רואינירט געװאָרן. אין פיל שטעט איז אַפילו נישט געווען קיין שיל צום דאַװונען, ווייל בעת דעם טעראָר זיינען א סך שילן פֿאַר" װאַנדלט געװאָרן אין קירכעס. די געזעלשאַפטלעכע דיסציפּלין איז געפאַלן, אומעטום האָט געהערשט אַ דעמאָראַליזאַציע און אָפּגעלאָזנקײט. די יידן,

די מאראנען און זייער עפּאָכע בטי 1

װאָס האָבן אָנגעקליבן פיל עשירות האָבן געלעבט אַ גוטן טאָג און אַרױס- גערופן קנאה ביי דער קריסטלעכער באַפעלקערונג, די מאַסע, ווידער, האָט געהונגערט און געליטן גויט. דאָס אַלץ האָט געצוואונגען בנבנשתין צונויפ" צורופן, מיט דער דערלויבעניש פון קעניג, אַ רבנים-צוזאַמעגפאָר אין װאַ- ליאַדאָליד (1432), לויט דער אַלטער אױטאָנאָמיע פון די יידישע געמייג" דעס האָט מיט יעדער קהלה אָדער קהל פאַרװאַלטעט אַ קאָמיטעט פון אויס" געוויילטע, װאָס האָט זיך איינגעטיילט אויף פאַרשידענע קאַטעגאָריעס: קאַסירער, רעװיזאָרן אאַז"וו. דאָס גייסטיקע קאָלעגיום איז באַשטאַנען פון רב און דינים, דאָס דאָזיקע קאָלעגיום האָט געהאַט אַלע רעכטן פון אַ גע" ריכט; אין אים פלעגן באַטראַכט ווערן אַלע פּראָצעסן מיט דער באַטײלײ קונג פון די וועלטלעכע פאָרשטייער. דער העכסטער פאָרשטייער אין דעם קאָלעגיום איז געווען דער הויפּט-ריכטער אין יענער צייט -- אברהם בנ" בנשתי. אָט די אַלע פאָרמען פון זעלבסטפאַרװאַלטונג זיינען איצט צוריק" געשטעלט געװאָרן דורכן צוזאַמענפאָר פון די רבנים, נאָר עס זיינען נאָך צוגעגעבן געװאָרן אייניקע הוספות לויט דעם גייסט פון דער צײט. דער צוזאַמענפאָר האָט אָנגענומען אַ ריי מיטלען צו פאַרפעסטיקן די אױטאָ ריטעט פון די רבנים, מער פאַרשפּרײטן דאָס לערנען תלמוד און דער" ציען די קינדער אין יידישן גייסט. פאַר אַ מסירה האָט מען איינגעפירט די שטרענגסטע שטראָפן. יידן, איבערהוױיפּט פרויען, איז פאַרבאָטן געװאָרן צו גיין אין רייכע קליידער, טראָגן זיידענע מלבושים מיט שלייפן פּערל, מראטלעטן און בכלל לעבן אין לוקסוס, כדי נישט אַרױסצורופן קיין קנאה ביי דער אָרעמער קריסטלעכער באַפעלקערונג,

די יידנפיינטלעכע פּאַרטײ האָט נישט געקאָנט צוזען אָן פאַרדראָס, וי אַזױ די באַציאונגען צווישן דער רעגירונג און יידן ווערן אַלץ בעסער און װי די זעלבסטפאַרװאַלטונג פון די יידישע קהלות װוערט צוריק אויפ" געבויט; זי האָט דעריבער ווידער אָנגעהױבן פירן אַן אַגיטאַציע קעגן יידן מיט דער אַגיטאַציע האָבן אָנגעפירט די זין פון משומד פּאַבלאָ פון בור" גאָס, צווישן וועלכע איינער, אַלפאָנסאָ, האָט איבערגענומען בירושה פון פאָטער די שטעל פון בישאָף. אויפן באַרימטן באַזעלער קירכךקאָנגרעס, וואו אַלפאַנסאָ איז געווען א מיטגליד, האָט ער װוידער דערװעקט די יידג" פראַגע און געפּועלט, אַז עס זאָלן װוידער אַרױסגעגעבן װערן די אַלטע קאַנאָנישע געזעצן קעגן יידן. דער באָשלוס פון קאָנגרעס איז באַשטעטיקט

92 הי : גרעץ - די יידישע געשיכבטע

געװאָרן דורכן פּױפּטט עאוגעניוס דער פערטער, וועלכער האָט ועגן דעם מודיע געווען אין אַ ספּעציעלער בולאַ צום פאָלק. יידן איז ווידער פאָרגע- שטאַנען אַ גרויסע סכנה. די קאַטױלישע מאַסע איז אונטערן איינפלוס פון דער בולאַ אויפגערייצט געװאָרן און אָנגעהויבן אויסצומיידן יידן, די קריסטלעכע באַדינער ביי יידן האָבן פאַרלאָזן זייערע בעלי-בתים און די פּאָגראָם-ישטימונג איז װוידער געװאָרן באַשאַפן, דאַן האָט דער קעניג אַרױסגעגעבן אַ באַפּעל, אין וועלכן עס װערט דערקלערט, אַז נישט גע קוקט אויף דער בולאַ ווערט יידן נישט פאַרבאָטן צו פירן האַנדל מיט קריסטן נאָר באַנוצן יידישע אָדער מוסולמענישע דאָקטוירים דאַרף מען נישט דאָרט, וואו מען קאָן זיך באַגיין אָן זיי. דאָך איז געבליבן אין זיין קראַפט דאָס געזעץ, אַז יידן זאָלן ווייטער וואוינען אין באַזונדערע קװאַר- טאַלן און טראָגן ספּעציעלע מלבושים, אַזױ שטאַרק איז דאַן געווען דער קלעריקאַליזם, אַז אַפּילן מלכים האָבן נישט געקענט קעגנשטעלן זיך,

אין יענער פינצטערער צייט האָבן יידן געפונען א שטיקל מנוחה אין פּאַרטוגאַל. בעת די בלוטיקע פּאַגראָמען האָט זיך צום ערשטן מאָל אָנגע- הויבן אַ גרויסע יידישע מאַסן-עמיגראַציע פון שפּאַניע. די יידן האָבן אי" בערהויפּט עמיגרירט אין די דריי נאָענטסטע פּונקטף פּאָרטוגאַל, דעם דרום-טייל פון גראַנאַדאַ, װאָס האָט זיך דעמאָלט נאָך געפונען אין די הענט פון די מוסולמענער, און צפוך-אַפריקע. אין פּאָרטוגאַל האָט זיך די יידן פון שטענדיק אָן געלעבט רואיק; פון ענדע דעם דרייצנטן יאָרהוג- דערט האָבן די יידישע קהלות אין פּאָרטוגאַל באַקומען אַ זעלבסט-פאַף- װאַלטונג. בראש פון די קהלות איז געשטאַנען דער הױיפּט-ראַבינער, װאָס איז גערעכנט געװאָרן וי אַן אָפיציעלע פּערזאַן און געהאָט געריכטלעכע און ציווילע רעכטן. צום ענדע פון פערצנטן יאָרהונדערט איז פאָרגעקומען אַ פאַל, אַז די פראַגע וועגן פאַרנעמען די שטעל פון הויפּט-רב אין פּאָר- טוגאַל, האָט זיך צוזאַמענגעבונדן מיט דער פראַגע וועגן טראָן- ווען דער קעניג פערדינאַנד (אין 12383) איז געשטאָרבן, און נישט איבערגעלאָזט קיין געזעצלעכן טראָן-פאַרטרעטער, זיינען געווען צוויי פּרעטענדענטן אויף דער קרוין: זיין אומגעזעצלעכער זון יאַהאַן דע-אַװויע און זיין איידעם, דער קאַסטילישער קעניג כואַן דער ערשטער, וועלכער האָט געהאָט די טאָכטער פון קעניג פערדינאנד פאַר אַ פרוי. די שוויגער, קעניגין לעאָנאָראַ, איז צוערשט געשטאַנען אויף דער זייט פון איר איידעם, דעם קאָס-

די מאראנען און זייער עפּאָכע 28 טילישן קעניב. נאָר אין דער צייט האָט זיך געטראָפן, אַז עס אין פריײ געװאָרן די שטעל פון פּאַרטוגאַלישן הויפּט-רב און אויך דאָ זיינען געווען צוויי פּרעטענדענטן: דאַךדיהודה און דוד נעגראָ, װאָס האָבן פאַרנומען וויכטיקע פּאָסטנס אין הויף פון פאַרשטאַרבענעם קעניג. די קעניגין לעאָר גאָראַ האָט געװאָלט דעם ערשטן קאַנדידאָט און געבעטן איר איידעם, ער זאָל באַשטימען װי הויפּט-רב דאָךיהודה; דער קעניג האָט שוין אָבער, לויט דער בקשה פון זיין פרוי, געהאַט צוגעזאָגט די דאָזיקע שטעלע דעם צװוייטן קאַנדידאָט. דעמאָלט איו די קעניגין לעאַנאָראַ זייער אויפגע" בראַכט געװאָרן און דערקלערט איר איידעם, אז אוב ער קאָן איר אַנט- זאָגן אין אזא קלייניקייט, האָט ער מער נישט צו רעכענען אויף איר שטי" צע, נאָך פיל אינטריגעס האָט דער קעניג געמווט זיך אָפּואֶגְן פון זיין טראָן צוליב זיין קאַנקורענט, אָכער אויך נאָכדעם איז די יידישע לאַגע אין פּאַרטוגאָל געבליבן גוט, אין דער צייט פון דער סעוויליער שחיטה אין 1 האָבן יידן דאָרט געפונען א בית-מקלט און אֲפילו די אנוסים האָבן דאָ געקאַנט פריי היטן די יידישע אמונה, דער קעניג האָט אויף אַזױ ווייט געשטיצט די יידן, דאָס ווען דער באַרימטער פערער האָט אַהין געװאָלט קומען און פירן זיין געפערלעכע אגיטאַציע, האָט דער קעניג אים געענט- פערט, אַז ער קאַן קומען אָבֶער נישט אַנדערש, װי מיט אַן אָנגעגליטעף אייזערנער קרוין אויפן קאָפֿ,

די אומרואיקע צייט אין לעבן פון די שפּאַנישע יידן האָט זיך אויך אָפּגערופן אויף דער יידישער ליטעראַטור פון יענער צייט. װי שטענדיק אין שווערש צייטן, װען פון אַלע זייטן האָט מען דערקלערט אַ מלחמה דעם יידנטום, האַבן די בעסטע יידן געווכט מיטלען עס צו פאַרשטאַרקן, און עס איז באַשאַפן געװאָרן א שטרעונג, פון איין זייט אָפּצוגרעניצן זיך פון דער ארומיקער װעלט און װאָס מער צו באַפעסטיקן דאָס יידנטום װי אַ רשליגיע, און פון דער צווייטער זייט צו אַנטוויקלען דאָס יידנטום וי אַ וושלט-אנשויאונג און באַװוייזן, אַז די יידישע אמונה שטייט העכער פון אַלע אַנדערע.

די בעסטע פאַרשטייער פון דער דאָזיקער קאַנסערװאַטיװױנאַציאָ- נאַליסטישער ריכטונג זיינען געווען די יידישע פילאָזאָפּן פון דער דאָזײ קער צייט ר' חסדאי קרשקש און ר' יוסף אלבו. דער ערשטער (1240 -- 0 וװאָס האָט פויער געלעבט אין באַרצעלאַנאַ און דערנאָך אין סאַ-

4 גרעץ - די יירישע נעשיכטע

ראַגאָסאַ, האָט אין דער רבנישער װעלט געשמט וי אַ גרויסע אױטאָ- ריטעט, און האָט זיך אויך באַטײליקט אין געזעלשאַפטלעכן לעבן. אין 1, בעת דער שחיטה אין באַרצעלאָנאַ, האָט ער פאַרלוירן זיין איינציקן זון, זייער אַ שיינעם און פעאיקן בחור, וועלכער האָט זיך געלאָזט בעסער הרגענען, איידער אָנצונעמען די קריסטלעכע אמונה. דער באַטריבטער פאָ- טער האָט אין זיינס א בדיוו צום פאָלק וועגן דעם געשריבן מיט הכנעה: ,איך האָב אָפּגעגעכן מיין זון װי אַ קרבן פאַר גאָט. איך נעם אָן גאָטס גערעכטן משפּט און טרייסט זיך דערמיט, װאָס אויפן חלק פון מֵיין זון איז אױסגעפאַלן אַזאַ שיינער טאַט", זיין פּערזענלעך גרויסער אומגליק האָט אים דאָך נישט געשטערט, צו פאַרטיפן זיך אין פילאָזאָפישער אַר- בעט. וי אַן אויסגעצייכנטער קענער פון דער אַראַביש:העברעאישער לי- טעראַטור האָט ר' חסדאי קרעסקאַס זיך פֿאַרגענומען, אין גאַנצן חרוב צו מאַכן די דאָזיקע פעסטונג. דאָס האָט ער געטון נישט דערפאַר, ווייל ער איז בכלל געווען אַ קעגנער פון פילאָזאָפיע, נאָר דערפאַר, װאָס ער האָט געהאַלטן, אַז אין דער יידישער ליטעראַטור זיינען אַרײנגעטראָגן געװאָרן פיל אָנשויאונגען, וועלכע זיינען פרעמד דעם יידנטום און דעריבער דארפן זי אָפּגעװאָרפן ווערן. אין זיין טיפן ווערק ,אור אדני" צעשטערט רב' חסדאי יענע פילאָזאָפישע סיסטעמען, װאָס האָבן געפּרואווט צונויפבינדן דאָס יידנטום מיט דער גריכישער פילאָזאָפּיע. שריט ביי שריט באַמיט זיף ר' חסדאי, צו צעשטערן דעם סיסטעם פון רמב"ם, וועלכער האָט צואַ" מענגעפּאָרט דאָס יידנטום מיט אַריסטאָ און מיט דער וועלט-פילאָזאָפיע, און ער באַװייזט, װוי ווייט עס זיינען אַריסטאָס אָנשויאונגען וועגן גאָט, וועלט-אַנטשטײאונג און אומשטערבלעכקייט פון די יידישע אַנשויאונגען. ר' חסדאי האָט בכלל נישט געהאַלטן מיט יענע יידישע חוקרים, וועלכש האָבן געװאָלט פאַראייניקן די רעליגיע מיט דער פילאָזאָפיע, און ער באַ- הױפּטעט, אַז עס קענען זיין צווייערליי אמתן אַ פילאָזאָפישער און א רעליגיעזער. די אָנהענגער פון דער איבערצייגונג האָט ר' חסדאי אויפ- געװאָרפן, אַז זיי זיינען פאַלש און צװיי-פּנימדיק, ווייל עס קענען דאָך נישט זיין קיין צוויי אַנטקעגנגעועצטע אמתן וועגן איין זאַך. אַ מענטש, װאָס איז מודה, אַז די יידישע רעליגיע איז אַ געטלעכע דערשיינונג, --- אַזאַ מענטש האָט שוין גאָרנישט צו טון מיט דער וועלט-פילאָזאָפּיע! ווייל אין יידנטום אַלײן געפינט זיך שוין אַ גאַנץ אָריגינעלע װעלט-אָנשויאונג,

די מאראנען און זייער עפּאָכע יי : 08

קוים ווידער איז מען נישט מודה אין דער געטלעכקייט פון דער יידישער תורה, קאָן מען שוין קיין גאַנצער ייד נישט זיין אַזױ, אַז אַ פּשרה צװישן יידנטום און דער אַלגעמײנער פילאָזאָפּיע קען געמאָלט זיין נאָר אויף אַ קינסטלעכן אופן, אין װאָס באַשטײט דער תמצית פון יידנטום? אין קעגג- טייל צו דער פילאָזאָפיע פון רמב"ם, באַהױפּטעט ר' חסדאי, אַז דאָס יידג- טום פאָדערט פון מענטשן נישט קיין קענטענישן אָדער געדאַנקען, נאָר מעשים, אַ רעאַלע ליבע צו גאָט; נישט די גייסטיקע פאַרפולקאָמונג פון מענטשן איז דער אידעאַל, נאָר די מאָראַלישע. פון די צוויי געבאָטן ;אַנערקען דיין גאָט? און ,זאָלסט ליבן גאָט מיטן גאַנצן האַרצן" קלייבט ר' חסדאי אויס דאָס לעצטע. ער גייט אַרױס פון דעם שטאַנדפּונקט, אַז גאָטס השגחה איז נוגע נישט בלויז גאַנצע פעלקער און דורות, נאָר אויך איינצלנע מענטשן, אין די מעשים איז דער מענטש נישט זעלבסטשטענ"- דיק, פריי איז ער נאָר אין געדאַנק --- באַקומט ער שכר פאַרן גוטן ווילן, פאַרן צופּאַסן זיינע מעשים צו גאָטס געזעצן, צו דער השגחה. ר' חסדאי קרעסקאס נעמט אָן דאָס יידנטום אין גאַנצן און פאַרטײידיקט אפילו אַזעל- כע אמונות, װאָס שטאַמען נישט פון דער תורה, נאָר פון תלמוד און דער אגדה, װוי, למשל, דאָס גלויבן אין שדים,

אין דעם וועג פון ר' חסדאי איז אויך געגאַנגען זיין תלמיד יוסף אַלבאָ פון מאָנרעאַל אין אַראַגאָניע (1380 --- 1444), אין זיין ;עקרים? באַמיט זיך אַלבאָ צו באַװײיזן, אַז דאָס יידנטום איז העכער נישט בלויז פון דער נאַציאַנאַליסטישער פילאָזאָפיע, נאָר אויך פון אַלע אַנדערע רע- ליגיעס. ביי זיין גאַנצן קאָנסערװאַטיזם האָט אַלבאָ אָבער דאָך אַרױסגע- זאָגט דעם דרײיסטן געדאַנק, אַז די אמונה אין משיח איז נאָר אַ היסטאַ- ריש-נאַציאָנאַלע מסורה, אָבער נישט קיין עיקר פון יידנטום, --- בכלל האָט זיך אין יענער צייט פיל פאַרשפּרײט די אַפּאָלאָגעטישע ליטעראַטור, אין וועלכער עס זיינען אַװעקגעשטעלט געװאָרן איינע קעגן דער צווייטער די יידישע אמונה מיט דער קריסטלעכער און עס זיינען געבראַכט געװאָרן ראיות, אַז די יידישע רעליגיע שטייט העכער. פיל אױטאָרן פון אַזעלכע ווערק האָבן אױיסבאַהאַלטן זייערע נעמען, כדי נישט פאַרפאָלגט צו וערן פון די קאַטאָליקן, אין איינעם פון די דאָזיקע אַנאָנימע װערק, אין דער פאָרעם פון אַ וכוח צווישן צוויי מענטשן, געפינט זיך אַזאַ אַפאָריזם: ;אין דריי פאָלן װוערט אומזיסט פאַרנוצט װאַסער;: שמדװאָסער ביי אַ יידן

6 - = גרעץ - די יידישע געשיכטע

װאַסער, װאָס פאַלט אַרײן אין ים, און װאַסער, װאָס שווימט אַרױיף אי" בערן וויין". דער דאָזיקער אַפאָריזם איז אין יענער עפּאָכע פון געצוואון- גענעם שמד געווען שטאַרק פּאָפּולער,

די רבנישע ליטעראַטור פון יענער צייט האָט פאַרמאָגט וויכטיקע כוחות, צװישן וועלכע עס האָט פאַרנומען דעם הויפּט-פּלאַץ ר' יצחק בן ששת (ריב"ש, געשטאָרבן אין 1408), װאָס איז געווען רב אין סאַראַגאָסאַ און אין װאַלענסיאַ. נאָך דער קאַטאַסטראָפע פון 1491 האָט ער פאַרלאָזט שפּאַניע און זיך באַזעצט אין אַלזשיר, וואוהין עס זיינען זיך דעמאָלט אָנ- געלאָפן פיל יידן פון שפּאַניע. דער דאָרטיקער סולטאַן האָט דעם ריב"ש באַשטימט פאַר הױיפּט-רב פון אַלע יידישע קהלות. װי אי שפּאַניע, אַזױ איז דער ריב"ש אויך אין אַפּריקע געווען די גרעסטע יידישע אױטאָר- טעט בנוגע צו רעליגיעזע פראָגן און ער פלעגט אַליין מיט זיין אייגענער מיינונג לייזן די האַרבסטע שאלות. נאָך זיין טוט איז אין אַלזשיר געװאָרן הױיפּט-רב ר' שמעון דוראַן און דערנאָך זיין זון ר' שלמה, אין שפּאַניע האָט דעמאָלט געשמט װי גאון ר' יצחק קאָנפּאַנטען. פון זיין שול זיינען אַרױס עטלעכע אָנגעזעענע למדנים; אין דער ליטעראַטור איז אָבעֶר פון אים גע בליבן נאָר אַ קליינער ספר -- ;דרכי התלמוד", :

ענריקע דער פערטער (1454 -- 1474) איז געווען דער לעצטעף קאַסטילישער קעניג, װאָס האָט זיך נאָך באַצױגן צו יידן מענטשלעך, ער האָט נישט געקוקט אויף די אַלע ;בולעס" פון פּױפּסט און צוגעלאָזט יידן צו געזעלשאַפטלעכע און רעגירונגס-שטעלעס, זיך געהיילט ביי יידישע דאָקטוירים. זיין ביישפּיל האָט נאָכגעטון די העכערע אַריסטאָקראַטיע. וועלכע האָט זיך נישט גערעכנט מיט דער בולאַ, װאָס האָט געדראָט מיט אַ שטרענגער שטראָף און דאָך אָפּגעגעבן יידן אין אַרענדע זייערע גיטער און זיך קורירט ביי יידישע דאָקטוירים. אין 1462 האָבן די ;קאָרטעס" (שררות-ראַט אין טאָלעדאָ) אפילו פאָרגעלעגט דעם קעניג אַ בקשה ועגן פאַרלייכטערן אייניקע יידישע באַגרענעצונגען, ווייל דאָס שאַדט די איג- טערעסן פון די ערד-באַזיצער און אונטערנעמער, און דאַן האָט מען יידן ווידער דערלויבט צו װאוינען אין פיל שטעט, פון וועלכע מען האָט זי פריער אַרױסגעטריבן, די קלעריקאַלן האָנן אָבער אויך נישט גערוט; זי האָבן געהיים געפירט זייער ענערגישע אַגיטאַציע און דער נצחון איז ענד"

די מאראנען און זייער עפּאָכע : יי 97

לעך געקומען אויף זייער זייט, דאָס מאָל האָט זיך דאָס פייער געטראָגן שוין נישם אויף די יידן, נאָר אויף די קעפּ פון די אנוסים,

די פראַגע װעגן די אנוסים אין פון שטענדיק אַן געווען א ברענעג" דיקע סיי פאַר יידן, סיי פֿאַר קריסטן, די לאַגע איז געװען שטאַרק טרא" גיש: פון די אנוסים האָבן זיך געקענט ראַטעװען נאָר די, װאָס זיינען דערנאָך אין גאַנצן איבערגעגאַנגען אויף דער זייט פון די קריסטן און גע" װאָרן אפילו יידישע שונאים, אָדער די, װאָס האָבן אויף שטענדיק פאָר. לאָזט שפּאַניע און עמיגרירט אין אַנדערע לענדער. װאָס האָבן אָבער גע קאָנט טון יענע פיל טויזנטער אנוסים, װאָס זיינען אָפיציעל געווען קריסטן און איגערלעך געבליבן טריי דעם יידנטום? קוים זיינען זיי קיין שונאים פון יידן נישט געװאָרן, האָבן זיי געמווט בלייבן שונאים פון קריסטנטום, דען װי האָבן זיי געקענט זיך באַציען טאָלעראַנט צו אַ רעליגיע, אין נאָ- מען פון וועלכער מען פאַרגיסט אַזױ פיל בלוט, אין נאָמען פון וועלכער מען האָט זיי אַלײן אָנגעטון אַזפיל צרות? די קריסטן האָבן געמוזט שפּירן, אַז די אנוסים זיינען זיי נאָך געפערלעכערע שונאים איידער די אָפענע יידן און נישט אומזיסט האָבן זי אָנגערופן די אנוסים ,,מאראנטן" ד"ה פאַרשטױסענע אָדער קחזרים". דער קעגנזייטיקער האָס צװישן די קריסטן און די אַנוסים האָט געמוזט װאָס ווייטער אַלץ מער פאַרשטאַרקט און פאַרשאַרפט װערן, נאָר פאַר די קריסטן איז קיין סוד נישט געווען, אַז די אנוסים זיינען טריי זייער יידישער אמונח, אַז וי נאָר זיי רייסן זיך אַרױס פון דער קירכע און גייען צו זיך אַהים, ווערן זיי פולקאָמע יידן, היטן שבת, יום-טוב, גיבן געלט פאַר יידישע שולן אאז"וו. אין דער זעל- בער צייט האָבן די אנוסים, צווישן װעלכע עס זיינען געווען פיל רייכע און געבילדעטע לייט, דאָך זיך באַפרײנדעט מיט דער העכערער געזעל. שאַפט, און באַקומען שטעלעס אין מיליטער, אין דער רעגירונג, אפילו אין דער קירכרהיעראַרכיע. עס זייגען געווען אַ סך געשמדטע יידן מיניסטאָרן, געגעראַלן, בישאָפן און דער גרעסטער טייל פון זיי האָט זיך אַזױ קונציק פאַרמאַסקירט, אַז זיי האָבן געקאַנט געהיים בלייבן ביי זייער יידנטום, דערפאַר האָט די קלעריקאלע פּאַרטײ פאַרשטאַנען, אַז די מאראנען זיינען פאַר זיי פיל מער געפערלעך, איידער די יידן, און דעריבער דעם גרעסטן פייער אָנגעװענדט קעגן זיי,

די ערשטע פאָלקט-באַװעגונג קעגן די מאראנען איז פאָרגעקומען

28 0 גרעץ - די יידישע געשיכטע

אין 1449 אין טאָלעדאָ, אונטער דעם איינפלוס פון אַ גלחישער דרשה איז דער אונטערגעהעצטער חמון באַפאַלן דאָס חויז פון אַ רייכן יידן, צערא- בירט זיין פאַרמעגן און דערנאָך זיך געלאָוט אויף דעם קװאַרטאַל פון די אנוסים. די לעצטע האָבן געפּרואװט אַרױיסװײזן א באַװאָפּנטן ווידער- שטאַנד, נאָר זיינען באַזיגט געװאָרן און דערנאָך האָט מען פיל פון זי געהאַנגען, נאָך אַ גרעסערער אָנפאַל איז שפּעטער פאָרגעקומען אין קאָר- דאָבאַ: דאָרט האָבן די קלעריקאַלן געגרינדעט אַ געזעלשאַפט מיטן נאָמען עקריסטלעכע ליבע", וואוהין מען האָט נישט אַרײנגענומען קיינעם פון די מאַראַנען, אפילו די הויכגעשטעלטע פּערזאָנען, עס איז דעריבער פאָף- געקומען, אַז די געזעלשאַפט האָט אַמאָל איינגעאַרדנט אַ פּראָצעסיע אי" בער די גאָסן, האָבן די מאַראַנען פאַרמאַכט זייערע הייזער און נישט אַרױסגעשטעלט קיין צירונג לכבוד די הייליקע בילדער. דאָס האָט זייער אויפגעבראַכט דעם המון און צום אומגליק האָט גראָד דאַן אַ קינד פון אַ מאַראַנישן הויז אין דער גאַס, איבער וועלכער עס איז געגאַנגען די פּראָ- צעסיע, אוױיסגעגאָסן דורכן פענצטער אַביסל װאַסער. עס האָט באַלד זיך פאַרשפּרײט אַ קלאַנג, אַז דאָס האָבן יידן אױיסגעגאָסן עפּעס אַ שטינקעג- דיקע פליטיקייט, װאָס איז פּונקט געפאַלן אויף דעם בּילד פון דער געט" לעכער מוטער. מיט אָנגעצונדענע פאַקעלן האָט דער צעבושעװועטער חמון זיך אַ לאָז געטון אויף די הייזער פון די מאַראַנען און עס האָט זיך אָנגע- הויבן אַ שחיטה, װאָס האָט געדויערט דריי טעג. די אַדמיניסטראַציע איז נישט אימשטאַנד געווען עפּעס צו טון און דער המון האָט אָן שטערונג געראבעוועט, געהרגעט, און געשענדט פרויען. באַלד האָט זיך דאָס פייער פון די פּאָגראַמען פאַרשפּרײט איבער אַנדערע שטעט און אין גיכן האָט די עפּידעמיע פון מאַראַנעןדשחיטות אַרומגעכאַפּט גאַנץ קאַסטיליע. פיל טויזנטער מאַראַנען זיינען דאַן געהרגעט געװאָרן, און אין פיל שטעט זיי- נען די גאַסן געווען איבערפולט מיט הויפנס פון טויטע קערפּערט,

נאָך פיל ערגער איז די לאַגע געװאָרן פון דעם מאָמענט, װאָס פער" דינאַנד דער קאַטאָליק, קעניג פון אַראַגאָניע, און איזאַבעלאַ, קרוין"פּריג" צעסן פון קאַסטיליע, האָבן חתונה געהאָט א ביידע מלוכות האָבן זיך פאַראייניקט,. פון יענעם מאָמענט הייבּט זיך אָן א נייע עפּאַכע אין דער שפּאַנישער געשיכטע. די פאַראייניקונג פון אַראַגאַנישן דעספּאָט מיט דער פרומער און פאַנאָטישער קאַסטילישער קעניגן --- דאָס איז געווען אַ

די מאראנען און זייער עפּאָכע 99

פולקאָמער נצחון פון פיגצטערן קלעריקאַליום. מען דערציילט, אַז נאָך מיידלווייז האָט איזאַבעלאַ צוגעזאָגט איר גייסטלעכן דערציער טאָרקװע- מאַדאָ, אַז ווען זי װעט ארויפטרעטן אויפן טראָן, װעט זי איר גאַנץ לעבן אָפּגעבן, כדי אויסצורוימען די אפּיקורסים און אומגלויביקע פון שפּאַניע און זי האָט איר הבטחה ערלעך דערטילט. כדי צו קעמפן מיט די מאַראַ- נען האָבן די קלעריקאַלן שוין זיך נישט באַנוגנט מיט די אַלטע מיטלען אָנרייצן די פינצטערע מאַסן. זיי האָכן איצט געװאָלט פירן קעגן די מאַ- ראַנען און אומגלויביקע א סיסטעמאַטישן קאַמף, כלומרשט אויפן גרונט פון געזעץ מיט דעם הסכם פון דער קעניגלעכער מאַכט, די קעניגלעכש מאַכט אין שפּאַניע איז ביז איצט געשטאַנען אויף דער זייט פון די קלערי- קאַלן און זיי איז נאָר געבליבן אויסצופועלן אַן הסכמה אויך אין רוים, ביים פּױפ9סט, אַ דאַנק דער ענערגישער אגיטאציע פון די פרומע דאָמינײ קאַנער אין רוים האָט דער פּױפּסט סיקסט דער פערטער אין יאָר 1478 גע" געבן זיין איינשטימונג, צו גרינדן אין שפּאַניע אַ ספּעציעלן מין געריכט, װאָס זאָל משפּטן די אַלע, וועלכע פאַרראַטן די קאַטױלישע רעליגיע, אי- בערהויפּט די מאַראַנען. די קעניגן האָט צוערשט זיך געקװוענקלט און נישט געװאָלט איינפירן דאָס דאָזיקע שרעקלעכע געריכט, װאָס האָט געדאַרפט אָפּשיקן אויף יענער װועלט טויזנטער מענטשן, נאָר עס האָט זיך געמאַכט אַ מעשה, אַז איינער פון די מאַראַנען האָט אַרױסגעלאָזט אַ בוך קעגן קריט" טנטום און דאַן האָט געפּלאַצט דאָס געדולד פון די קלעריקאַלן און דער פרומער קעניגן און עס איז געװאָרן געגרינדעט (1480) דאָס שרעקלעכע געריכט אונטערן נאָמען ,נאַציאַנאַלע אינקוויזיציע",

דאָס ערשטע אינקוויזיציע"געריכט איז איינגעפירט געװאָרן אין סע- װילאַ, ס'האָבן זיך אָנגעהױבן אַרעסטן צװישן די מאַראַנען, וועלכע מ'האָט חושד געווען, אַז זיי היטן אָפּ די יידישע רעליגיע. אַלע קריסטן האָבן באַ- קומען אַ באַפעל, צו מעלדן דער אינקוויזיציע וועגן יעדן אומגלױביקן, װאָס איז זיי באַקאַנט, דען אַנדעדש װעט מען ווערן שטרענג באַשטראָפט, דער נאָך איז אַרױסגעגעבן געװאָרן אַן איגסטרוקציע פון 57 פּונקטן, װוי אַזױ צו שפּיאָנירן די אפּיקורסים און מאַראַנען. יעדער פרומער קריסט איז גע װאָרן פאַרפליכטעט, מודיע צו זיין דער אינקוויזיציט וועגן יעדן מאַראַן, װאָס היט אָפּ נישט בלויז די װויכטיקע יידישע מצוות, נאָר װוערט געכאַפּט אין אַזעלכע שרעקלעכע חטאים, װי װאַשן זיך פאַרן עסן, זאַלצן פלייש,

30 גרעץ - די יידישע געשיכטע

אָנטון שבת ריינע וועש, שטיין מיטן פּנים צו מזרח בשעתן גאָטס-דינסט אאז"וו. אַזעלכע מסירות האָט די אינקוויזיציע אָנוענומען פון יעדן אייג- ציקן אָן אַ שום חקירה ודרישה און געהאַלטן זיי בסוד. דער שפּיאָנאַזש איז דעריבער אויסגעוואקסן ביז אַ שרעקלעכער מאָס, די מאַראַנען האָבן זיך פאַראייניקט מיט זייערע קרובים פון דער העכערער שפּאַנישער אַריסטאַָ- קראַטיע און באַשלאָסן, צו שטעלן אַ באַװאָפנטן װידערשטאַנד דער אינק" וויזיציע. נאָר די דאָזיקע אין געװאָרן אַנטדעקט און די מאַראַנען איז נאָר געבליבן צו אַנטליפן פון סעוויליאַ. פיל מאַראַנען פון פאַרשידענע שטעט זיינען אַנטלאָפן קיין קאַדי1 מיט דער האַפנונג, אַז דאָרט וועלן זי כלייבן אומבאַשטראָפּט, נאָר די דאָרטיקע מאַכּט האָט באַקומען אַ באַפעל, צו פֿאַרהאַלטן די אַנטלאָפענע, וועלכע מען האָט אַרעסטירט געבראַכט קיין סעוויליאַ און אָפּגעגעבן אין רשות פון דער אינקוויזיציע.

באַלד זיינען אַלע תפיסות אין סעוויליאַ איבערפולט געװאָרן מיט אַזעלכע אַרעסטאַנטן, די אומגליקלעכע מאַראַנען האָט מען שרעקלעך גע" פּײיניקט און געצוואונגען, זיי זאָלן זיך מודה זיין סיי אין זייערע אייגענע חטאים, סיי אין די חטאים פון זייערע קרובים און באַקאַנטע. דעם זעקסטן פעברואַר 1481 איז ביי אַ פייערלעכער צערעמאַניע פאָרגעקומען דער ערשטער אױטאָ-דע-פע (אַקט פון גלויבן) אין סעוויליאַ: זעקס מאַראַנען האָט מען לעבעדיקערהייט פאַרברענט אויפן פייער. אין עטלעכע טעג אַרום איז געװאָרן דערמאָרדעט די צווייטע גרופּע מאַראַנען און דערנאָך זיינען די טױט-שטראָפן געװאָרן אַלץ אָפטער. אין משך פון צען מאָ- נאַטן זיינען אין סעוויליאַ אליין פאַרברענט געװאָרן דריי הונדערט מאַראַ- נען, נישט גערעכנט די, װאָס זיינען פאַרמשפּט געװאָרן צו אײביקער תפיסה. פיל פון זיי זיינען געשטאָרבן העלדיש און ביז צום סוף נישט געלייקנט, אַז זיי זיינען געווען יידן, דאָס פאַרמעגן פון די דערמאַרדעטע איז געװאָרן קאָנפיסקירט לטובת דער רעגירונג און אויף אַזאַ אופן איז די רעגירונג געווען פאַראינטערעסירט, אַז עס זאָלן פאַרמשפּט וערן צום טוט װאָס מער מאַראַנען. אין 1482 האָט די אינקוויזיציע אין סעוויליאַ פארעפנטלעכט אן ,אַקט פון גנאָד", אין וועלכן עס איז דערקלערט גע" װאָרן ;אַז אַלע מאַראַנען, װאָס װעלן קומען צו אַ באַשטימטן טערמין און זיך מתודה זיין אין זייערע חטאים, װעלן באַגנאדיקט ווערן. פיל פון די מאַראַנען האָבן נאַאיוו געגלויבט אין דער הבטחה און זיינען געקומען

די מאראנען און זייער עפּאַכע ' 31

און זיך מודח געווען, אַז זיי זייגען ווירקלעך ביז איצט געשטאַנען אין באַציאונגען מיט יידן, אָכער דאָ האָט די אינקוויזיציע-מאַכט פון זיי גע" פאָדערט, אַז זיי זאָלן אַרױסגעבן זייעדע קרומים און באַקאַנטע, װאָס היטן די יידישע רעליגיע. די, װאָס האָבן דאָס נישט געװאָלט טאָן, זיינען אייג- געזעצט געװאָרן אין תפיסטה און אוממענטשלעך געפּײניקט געװאָרן

די אכּזריות פון דער אינקוויזיציע איז געווען אַזױ גרויס, אַז אפילו דער פּױפּסט איז ארייגגעפֿאַלן אין אַ שרעק, וען ער האָט זיך דערוואוסט ועגן די מוראדיקע עגוים פון די אינקװיזיטאָרן. ער האָט דאַן זיך גע" ווענדעט צום שפּאַנישן קעניג מיט אַן אָנװײזונג, אַז מען דאַרף זיך גיט אַזױי מערדערלעך באַגיין מיט די מאַראַנען און דערביי האָט דער פּױפּטט מרמז געווען, אַז די אינקוויזיציע אַרבעט נישט אַזױ פיל פון יראת שמיט וועגן, װוי צוליב דעם פאַרמעגן, װאָס װוערט קאָנפיסקירט נאָכן טוט פון די מאַראַנען, אין דער זעלבער צייט האָט דער פּױיפּסט אָבער באַשטעטיקט נייע זיבן אינקװיזיטאָרן פאַר שפּאַניע, צווישן זיי אויך דעם באַרימטן טאָרקװעמאַדאָ,

אין אָקטאָבער 1482 איז דער , אומשטערבלעכער" טאָרקװעמאַדאָ באַשטימט געװאָרן וי ,, גענעראל - אינקװיזיטאָר?" אין שפּאַניע און פון דעמאָלט אָן איז די אינקויזיציע אין שפּאַניע געװאָרן נאָך פיל שרעק- לעכער. טאַרקװעמאַדאָ האָט אין זיך פאַראײיניקט דעם טאַלאַגט פון אַ / געניאַלן שפּיאָן צוזאַמען מיט אַן אומגעוויינלעך דעספּאָטישן כאַראַקטער, ער האָט אױיסגעאַרבצט אינסטרוקציעס פֿאַר די אינקװיזיטאָרן, אנטוויקלט אָרום זיך אַ גאַנצע אַרמײ פון שפּיאַנען און איינגעאָרדנט א קונציקע נעץ, צו פאַרכאַפּן די אומגליקלעכע מאַראַנען. װוער עס איז נאָר ארײנגעטאַלן אין דער נעץ, איז שוין אַ לעבעדיקער נישט אַרױס, דאָרט, וואו עס זייגען נישט געווען גענוג ראיות צו באַװײון די שולדיקייט פון די מאַראַנען האָט מען די שולד ,,באַװויזן? דורך שרעקלעכע ענוים. אונטער די שרעק" לעכע ענוים האָבן די אומגליקלעכע געמווט מודה זיין זיך אין זייערע חטאים און אויך אַרױסגעבן זייערע אייגענע עלטערן און קינדער, אַזױ אַז יעדער פּראָצעס האָט באַשאַפן נאָך פיל אַנדערע פּראָצעסן, און יעדער אַרעסט האָט געבראַכט צו פיל נייע אַרעסטן טאָרקװעמאַדאָ האָט פֿאַף- קלענערט די שטראָף נאָר פאַר יענע מאַראַנען, וועלכע זיינען מיטן גוטן ווילן אליין געקומען און זיך מתודה געוען אין זייער פאַרברעכן, די,

2 גרעץ - די יידישע געשיכטע

ווידער, װאָס זיינען אַרעסטירט געװאָרן דורך די אַגענטן פון דער אינק" וויזיציע, זיינען פאַרשמאַכט געװאָרן אין די טורמעס, װאָס זיינען באַ" שטאַנען פון פינסטערע היילן און זיי זיינען געװאָרן שרעקלעך געפּײיניקט, אַז דער טוט איז פאַר זיי שוין געווען פיל ליבער. די טויט-שטראָף איז באַשטאַנען נאָר אין פאַרברענען אויפן פיער (אָן בלוט-פאַרגיסונג", װי עס האָט באַפּױלן דער שרעקלעכער אינקװיזיטאָר טאָרקװעמאַדאָ), די מאַראַנען, װאָס האָבן אויך פאַרן טוט נישט געװאָלט תשובה טאָן, האָט מען צוגעבונדן צו אַ סטױפּ אין מיטן שייטערהויפן און לעבעדיקערהייט פאַרברענט, מיט די, ווידער, װאָס האָבן פאַָרן טױט יאָ תשובה געטאָן האָט מען געטאָן אַ חסד: זיי האָט מען פריער דערשטיקט און דערנאָך פאַרברענט,

אויסער סעוװויליאַ זיינען געגרינדעט געװאָרן אינקוויזיציעס נאָך אין אַנדערע שטעט און פון די נייע אינקװיזיטאָרן האָט זיך אױיסגעצייכנט פּעדראָ דע-אַרבועס, הױפּט אינקװויזיטאָר פון אַראַגאָניע. ער האָט באַנוצט קעגן די מאַראַנען אַזעלכע שרעקלעכע מיטלען, אַז ער האָט אַרױסגערופן קעגן זיך אַן אַלגעמײנע אויפרעגונג אפילו צװישן די קריסטן, די אויפ- געבראַכטע מאַראַנען האָבן קעגן אים געמאַכט אַ פאַרשווערונג און איין מאָל, ווען דע-אַרבועס איז געגאנגען איינער אליין אין קירכע אריין מתפּלל זיין, זיינען אַהין אריינגעדרונגען דריי מאַראַנען און אים דערשטאָכן אויף טויט אין דעם מאָמענט, ווען ער האָט זיך אַראָפּגעלאָזט אויף די קני פאַרן אַלטאַר. די דאָזיקע פאַרשװערונג האָט אָבער געבראַכט נאָר דערצו, אַז די אינקוויזיציע איז נאָך מער פאַרשטאַרקט געװאָרן, און די אַרעסטירטע פאַר- שווערער זיינען געשטאָרבן מיט אַ שרעקלעכן טױט, די צאָל פון די אַרעסטן אין גאַנץ אַראַגאָניע האָט זיך פאַרגרעסערט. איינער פון די דאַמאָלטדיקע יידישע מגידים יצחק עראמה, דער ,בעל עקדה", שרייבט: ;אין גאַנץ שפּאַניע מיט אירע אינדזלען גייט ביז צום הימל דער רויך פון די הויפנס פייער, אויף וועלכע מען פאַרברענט די מאַראַנען. אַ דריטל פון זיי איז שוין אומגעקומען אין פייער, אַ דריטל איז זיך צעלאָפן און באַהאַלטן זיך אין פאַרשידענע ערטער, בשעת די איבעריקע לעבן אין שטענדיקן פּחד, ווען זי זעען צו דאָס, װאָס קומט-פאָר פאַר זייערע אויגן".

טאָרקװעמאַדאָ האָט אָבער גוט פאַרשטאַנען, אַז ער קאָן נאָר ברענען אויפן פייער און פּײניקן, נאָר נישט אײנפּלאַנצן קיין ,,ליבע? צו דער

די מאראנען און זייער עפּאָכע ' 58

קריסטלעכער דעליגיע, אין נאָמען פון וועלכער מען האָט אָפּגעטון אַזעלכע שרעקלעכע מעשים, און ער האָט זיך גענומען צום תוך, אונטערגעגראָבן דעם װאָרצל, פון וועלכן די מאַראַנען האָבן געצויגן זייער קראַפט און מוט, דאָס הייסט די יידישע רעליגיע אליין. כדי אונטערצוברענגען די יידישע רעליגיע ;האָט מען אָבער פריער געמוזט פאַרניכטן די יידן, דען טאָרקװע- מאַדאָ האָט גוט געוואוסט, אַז װאָס גרעסער עס איז דער דרוק, אַלץ שטאָר" קער ווערט דער װידערשטאַנד, און אוב פיל פון די מאַראַנען קאָנען ניט ביישטיין דעם גרויסן נסיון און שרעקנדיק זיך פאַר דעם אכזריותדיקן טויט מוזן זיי זיך אונטערגעבן, דערפאר װוערט אָבער, וי שטאָל און אייזן, שטאַרק דער כאַראַקטער פון יענע געציילטע מוטיקע מאַראַנען, װאָס האָבן באַשלאָסן בייצוקומען אַלע יסורים ,און פאַר זיי וועלן שוין קיין שום אינק- וויזיציעס ניט העלפן, די דאָזיקע מוטיקע מאַראַנען זיינען ווירקלעך פיל געשטיצט געװאָרן דורך די יידן, װאָס האָבן אין דער שטיל אונטערגע- האלטן די באַציאונגען מיט זיי, באַזאָרגט זיי מיט כשר עסן, מיט מצה אויף פּסח און געהיים געלערנט זייערע קינדער יידישקייט. כדי אונטער" צוברענגען דעם װאָרצל גופא, איז דעם גרויסן אינקװיזיטאָר איינגעפאַלן אַ טײיװולאָנישער פּלאַן : מאַכן די רבנים פאַר שפּיאָנען, ד"ה פאַרפליכטן זיי, אָז זיי זאָלן מודיע זיין דער אינקוויזיציע וועגן יעדן איינציקן מאַראַן. דאָס איז ווירקלעך געווען אַ שרעקלעכער פּלאַן, פון וועלכן עס איז אומ- מעגלעך געווען זיך אויסצודרייען, און די רבנים האָבן זיך געקעגט העלפן נאָר מיט איין זאַך: אַנטלױפן פון שפּאַניע. עס האָט זיך אָנגעהױבן אַן אַנטלױפן פון די רבנים און די איבעריקע יידן האָבן געציטערט, ווען זײ האָבן געפילט, אַז די שלאַנג פון דער. אינקוויזיציע װעט באַלד אויך זי דערגרייבן,

צו יענער צייט האָט אין שפּאַניע געלעבט אַ מענטש, אויף וועלכן יידן האָבן געקוקט, װוי אויף זייער מלאך הגואל, װוי אױף זײיער איינצי קער שטיצע קעגן דעם שרעקלעכן טאָרקװעמאַדאָ, דאָס איז געווען דער באַוואוסטער געלערטער און שטאַטסמאַן דון יצחק אַבאַרבאַנעל (אָדער אַבראַבאַנעל, 1508-1427), ער איז געווען אַ זון פון אַ יידישער אַריס- טאָקראַטישער פּאַמיליע, װאָס האָט גערעכנט איר יחוס פון דוד המלך. אין דער יוגנט האָט ער זיך דערצויגן אין ליסאַבאָן, די הױפּטשטאָט פון פּאָרטוגאַל, וואו יידן האָט זיך פון שטענדיק אָן געלעבט פיל רואיקער,

24 גרעץ - די יידישע געשיכטע

וי אין שפּאַניע, חַ דאַנק זיין גרויסער בילדונג אין יידישקייט און אין וועלטלעכע זאַכן האָט ער געשפּילט אַ ויכטיקע ראָל סיי ביי יידן, סי ביי קריסטן, ער איז געווען אַ פילזייטיקער געלערטער, פילאָזאָף, רע" ליגיעזער דענקער און צוזאַמען דערמיט אַן אַריסטאָקראַט לויט זיינע פֿיי- נונגען און זיין דערציאונג. דער פּאַרטוגאַלישער קעניג אַלפאָנס דער פינפטער האָט אים צוגענומען אין הויף אריין און געגעבן אַ שטעלע אין דער רעגירונג. אברבנאלס הויז איז פון דאַן אָן געװאָרן אַ פּונקט, וואוהין עס פלעגן זיך צונויפקומען די פאָרשטײיער פון דער בעסטער געזעלשאַפט, נאָר פּלוצלינג, בעת דער טראָןדענדערונג, האָט אים געטראָפן אַן אומגליק; זיין פריינד, דער הערצאָג דע-בראַגאַסאַ, זייער אַן אָנגעזעענע פּערזאָן אין הויף, איז באַשולדיקט געװאָרן אין אַ פאַרשװוערונג קעגן נייעם קעניג יאָהאַן דעם צווייטן און דערפאַר אָפּגעגעבן זיין קאָפּ אויף דער תליה, אַזא גורל האָט אויך דערװאַרט אברבנאלן און ער איז אַנטלאָפן קיין קאַסטײ ליען, און איבערגעלאָזט אין ליסאַבאָן זיין גאַנץ פאַרמעגן, װאָס איז קאָנ- פיסקירט געװאָרן דורכן קעניג.

ווען ער האָט זיך באַזעצט אין טאָלעדאָ (1483), האָט אברבנאל זיך גענומען פלייסיק צו זיין ליטעראַרישער אַרבעט און ער האָט אָנגע- הויבן שרייבן אַ ווערק, װאָס איז שוין לאַנג געווען ביי אים אין קאָפּ: אַ פילאָזאָפיש בוך וועגן יידנטום. נאָר באַלד האָט מען זיך אין הויף דער וואוסט וועגן די גרויסע פינאַנציעלע פעאיקייטן פון געוועזענעם פארט" גאַלישן שטאַטסמאַן, און אַזױ װוי די פינאַנצן אין שפּאַניע זיינען דעמאָלט געווען זייער פאַרפּלאָנטערט, האָט מען זיך ניט גערעכנט מיט זיין יידישן שטאָם און אים באַשטימט וי פאַרװאַלטער פון די מלוכה-הכנסות. אבר" בנאל האָט פיל אויפגעהויבן דעם צושטאַנד פון די שפּאַנישע פינאַנצן אין די אַכט יאָר, װאָס ער איז געווען אויף זיין שטעל, איז די שפּאַנישע פינאַנציעלע לאַגע געווען גוט. אַ דאַנק דעם האָט שפּאַניע זיך איינגעגעבן צו ענדיקן מיט נצחון די לאַנגע מלחמה, װאָס זי האָט געפירט קעגן דער לעצטער פעסטונג פון דער אַראַבישער הערשאַפּט אױף דער פּירענעאישער האַלב-אינדזל, גראַנאַדאַ און אברבנאלן, איז גאָרנישט אײינגעפאַלן, אַז דער סוף פון דער מלחמה און דער נצחון פון שפּאַניע װעלן האָבן אַזאַ גרויסן באַדײט פאַרן שיקזאַל פון זיינע ברידער.

ווען גראנאדאַ האָט זיך אין 1492 ענדלעך אונטערגעגעבן, נאָך א

די מאראנען און זייער עפּאַכע ' 58

קאַמף פון כמעט אַכט הונדערט יאָר, האָט גאַנץ שפּאַניע דערשפּירט אַן אומגעוויינלעכע התלהבות. די גאַציאָנאַלע שטימונג אין לאַנד האָט זיך שטארק געהויבן, אַלע האָבן זיך געפרייט פון דעם פאַקט װאָס זיי זיינען פּטור געװאָרן פון דער לעצטער אראַבישער שליטה אױיף זײיער ערד, און מיט דער דאָזיקער פאָלקס-התלהכות האָט זיך באַנוצט טאָרקװעמאַדאָ, כדי איינצופירן אייןראיינציקע רעליגיע אין דער גאַנצער מלוכה און אויס- צוװואָרצלען פון שפּאַניע אַלע פרעמדע רעליגיעס. ער האָט זיך באַמיט צו באַװײזן דעם קעניג מיט דער קעניגן, אַז די קאַטױלישע קירכע װעט נאָר דאַן קאָנען אָפּהאַלטן אַ פולקאָמען נצחון, ווען אין לאַנד װעט נישט זיין קיין איינציקע יידישע שול, אַז יידן זיינען שטאַרק געפערלעך, באַזונדערס דערמיט, װאָס זיי ציען אָפּ פון דער קאַטולישער קירך די מאַדאַנען, און ער האָט דעריבער געבעטן דעם קעניג, איין מאָל פאַר אַלע מאָל פּטור צו ווערן פון יידן און אַרױסטרײבן זי פון לאַנד, דאָס זאָל אויך זיין אַן אויסדרוק פון דאַנקבאַרקײט צו גאָט פאַר דעם גרױסן שפּאַנישן נצחון איבער די אַראַבער,. דער קעניג האָט ענדלעך געפאָלגט און אַרױסגעגעבן אַ באַפעל, אַז אַלע יידן, װאָס וועלן זיך ניט שמדן, דאַרפן פאַרלאָזן שפּאַניע אין פאַרלױף פון פיר מאָנאָטן. די אַרױסגעטריבענע װערט דערלויבט מיט- צונעמען מיט זיך זייער פאַרמעגן, אויטער גאָלד, זילבער און טײיערע חפצים, װאָס דאַרפן אָפּגעגעבן װערן אין אוצר פון דער מלוכה. יעדן קריסט װערט שטרענג פאַרבאָטן אַרױסצוװוײיזן שטיצע יידן, אָדער אויס- באַהאַלטן זיי נאָך דעם באַשטימטן טערמין,

די איינציקעט האָפענונג פון יידן איז געבליבן אברבנאל, וועלכער איז צוזאַמען מיט דעם אָפּיציעלן יידישן הויפּט-ראַבינער אברהם סעניאָר אַװעק אין הויף און דאָרט מיט טרערן אין די אויגן געבעטן דעם קעניג מיט דער קעניגן, זיי זאָלן מבטל מאַכן די שרעקלעכע גזירה. אַזױ וי זיי האָבן גע" וואוסט, אַז א גרויסע ראָל האָט דאָ געשפּילט די תאוה פון קעניג צום גאָלד און זילבער, װאָס װעט בלייבן נאָך די אַרױסגעטריבענע יידן, האָבן די יידי- שע דעפּוטאַטן פארגעלייגט דעם קעניג אַ גרויסע סומע געלט און יענער האָט שוין געהאָט מסכים געווען אָפּצושאַפן דעם ערשטן באַפעל, אָבער דאָ האָט זיך צום קעניג פלוצלינג אַרײנגעריסן טאָרקװעמאַדאָ מיט אַ קרייץ אין די הענט און זיך געװוענדט צום קעניג מיט דער קעניגן, און אויסגעשריגן: ;יודאַס האָט פאַרקויפט קריטטוסן פאַר 230 זילבער-שטיק, און איר װוילט

6 : / גרעץ - די יידישע געשיכטע

אים פאַרקויפן פאַר 30 טויזנט! נאַט זשע אייך, דאָ האָט איר אים --- און פאַרקויפט!* מיט די װערטער האָט דער גרויסער אינקװיזיטאָר אַװעקגע- װאָרפן דעם קרייץ און אַרױסגעלאָפן. די דאָזיקע סצענע האָט געמאַכט אַ שרעקלעכן איינדרוק אויף דער פרומער קעניגן. די יידישע שתדלנים האָבן באַקומען אַ קאַטעגאָרישן אָפּזאָג און סוף אַפּריל האָבן די העראָלדן און טראָמפּעטער מודיע געווען איבערן גאַנצן לאַנד, אַז יידן ווערט געגעבן אַ טערמין ביז דעם 31-טן יולי 1492 (זי אָב) צו פאַרלאָזן שפּאַניע. װער עס װעט בלייבן נאָך דעם טערמין דאַרף אָדער געטויפט, אָדער געטויט ווערן,

שרעקלעך טראַגיש איז געווען די לאַגע פון יידן. הונדערטער טוי" זנטער משפּחות האָבן געדאַרפט זיך צעשיידן מיט דעם לאַנד, וואו זייערע אורעלטערן האָבן אָפּגעלעבט אַכט הונדערט יאָר, מיט דער ערד, װאָס זי האָבן, נישט געקוקט אויף אַלע צרות, דאָך הייס געליבט, וי אַן אמת פאָ- טערלאַנד. דאָ האָבן יידן אין משך פון אַכט דורות געלעבט און געאַרבעט, געשאַפן און זיך באַטײליקט אין אַלגעמײנעם מלוכה- לעבן; דאָ האָבן זי אויך געהאַט אַ גײסטיקינאַציאָנאַלן צענטער; דאָ איז באַשאַפן געװאָרן די יידישע פּאָעזיע, פילאָזאָפּיע און דער יידישער אַריסטאָקראַטיזם, און מיט דעם אַלעמען האָבן זיי זיך איצט געדאַרפט שיידן אויף אײביק, זיך לאָזן אין דער וועלט אַריין און דערצו נאָך מאַטעריעל ווערן רואינירט, דער טער- מין איז געווען אַזױ קורץ, אַז עס איז אוממעגלעך געווען צו טראַכטן וועגן אײנאָרדענען די מאַטעריעלע אינטערעסן; דאָס גאַנצע יידישע פאַרמעגן האָט געמוזט בלייבן הפקר. דער גרעסטער טייל יידישע הייזער איז געבליבן אומפאַרקויפט, אין בעסטן פאֵל האָט מען אַװעקגעגעבן אַ שיין הויז פאַר אַן אייזל, אָדער אַ שיינעם גאָרטן פאַר אַ שטיק טוך. נישט געקוקט דע- רויף, זיינען יידן געבליבן פעסט און נישט פאַרלאָרן דעם מוט. נאָר גע ציילטע, צווישן זיי דער אױבנדערמאָנטער ראַבינער אברהם סעניאָר, האָבן זיך אָפּגעשמדט און אַרױסגערופן גרויס פרייד אין הויף. אָבער דער גרעס- טער טייל יידן האָט זיך נישט באַשלאָסן אויף קיין פאַרראַט און בעסער גענומען דעם װאַנדער-ישטעקן אין האַנט און זיך געלאָזט איבער דער גרוי- סער וועלט, זוכן אַ נייע היים,

סוף יולי איז געווען דער לעצטער טאָג פון באַשטימטן טערמין, נאָר מיט יידן האָט מען געטון אַ חסד און פאַרלענגערט דעם טערמין אויף 2 טעג, ביז דעם 2-טן אױגוסט 1492, אין יענעם טאָג, פּונקט תשעה באָב,

די מאראנען און זייער עפּאָכע יה 97

האָבן קרוב 200,000 יידן, מענער און פרויען, אַלט און יונג, זקנים און קינדער, פאַרלאָזט זייער פאָטערלאַנד, אויסער דעם האָבן נאָך פיל יידן פאַרלאָזט שפּאַניע פאַרן טערמין און דער ,מנורת המאור", רב ר' יצחק אַבוהב איז אַװעק אין דער שפּיץ פון פופציק פאָרשטייער פון יידישע קהלות זוכן אַן אָרט פאַר זיי אין פּאָרטוגאַל. עס האָט זיך אָנגעהױבן די שרעקלעכע אױיסװאַנדערונג; פאַרן פאַרלאָזן שפּאַניע זיינען די פאַרטרי" בענע געגאַנגען זיך געזעגענען מיט זייערע עלטערן אויף די בית-עלמינס, גראַנדיעז און שרעקלעך איז געווען די דאָזיקע סצענע. אין משך פון דריי טעג און דריי נעכט זיינען צענדליקער טויזנטער יידן מיט זייערע פרויען און קינדער געלעגן אויף די קברים פון זייערע עלטערן און באַגאָסן זיי מיט הייטע טרערן, פיל האָבן אויסגעריסן שטיקער פון די מצבות און מיטגע" נומען מיט זיך וי אַ זכר, אָדער געשאָנקען דאָס די איבערגעבליבענע מאַ- ראַנען. די סצענעס זיינען געװען אַזױ האַרצרײסנדיק, אַז אַפּילו פיל קריסטן האָבן זיך נישט געקאָנט איינהאַלטן און געװויינט צוקוקנדיק. די פאַרטריבענע האָבן זיך געלאָזט וואוהין די אויגן האָבן געטראָגן, אַ גרוי" סער טייל האָט זיך אַװעקגעלאָזט קיין נאַװאַראַ און איבערהויפּט קיין פּאָר" טוגאַָל; אייניקע זיינען מיטן ים אַװעק קיין איטאַליע, אָדער טערקיי און אָפּריקע;: אברבנאל מיט אַ גרופּע עמיגראַנטן האָבן זיך באַזעצט אין נעאַ- פּאָל,

טאָרקװעמאַדאָ האָט אין פאַרלױף פון זיין פערצן-יעריקער טעטיקייט פאַרברענט אויפן פייער העכער 8,000 מאַראַנען און פיל טויזנטער אַנ" דערע האָט ער פאַרפײניקט אין די טורמעס. פון יידן איז מען פּטור גע" װאָרן דורכּן גירוש און שפּעטער האָט מען זיך אויך גענומען צו די מ סולמאַנער און אויך זיי האָט מען געגעבן די ברירה: אָדער זיך טויפן, אָדער פאַרלאָזן דאָס לאַנד, אין גיכן האָבן אָבער אַלע איינגעזען, װאָס פאַר אֵן אומגליק די אינקוויזיציע איז געווען נישט בלויז פאַר די ;אומגלויביי קע", נאָר אויך פאַר די שפּאַניער אַלײן, אַ פאָלק, װאָס איז דערצויגן גע" װאָרן אויף אינקוויזיציעס און אַכזריות, האָט געמוזט פאַרלירן זיין פעאי- קייט צו שאַפן און צו לעבן קולטורעל. שפּאַניע האָט פאַרלוירן אַזאַ נוצ" לעכן האַנדלס-קלאָס, װי יידן, װאָס האָבן פיל אויפגעהויבן די שפּאַנישע אינדוסטריע, און אין גיכן, נישט געקוקט אויף די אויסערלעכע נצחונות און אויף דער דעראָבערונג פון די רייכסטע קאָלאָניעס אין אַמעריקע נאָך

38 7 : גרעץ - די יידישע געשיכטע

קאָלומבוסעס אַנטדעקונג --- איז שפּאַניע געװאָרן פאַרלאָזט און פאַראָרימט און האָט אָנגעהויבן פאַלן אַלץ נידעריקער און נידעריקער,

אין נאַװאַראַ און פּאָרטוגאַל, וואוהין עס האָבן זיך אַ לאָז געטון די יידישע עמיגראַנטן, האָבן יידן אַ קליינע צייט געפונען מנוחה. דער אויבנ- דערמאָנטער ר' יצחק אבוהב, װאָס האָט זיך פאָרגעשטעלט פאַרן פּאָרטר געזישן קעניג און געבעטן אַן אָרט פאַר זיינע ברידער, האָט אױסגעפּועלט ביים קעניג אַ דערלויבעניש צו באַזעצן זיך אין פּאָרטוגאַל, פאַר אַן אומ- געהויער גרויסער סומע געלט און דאָס נאָר פאָרלויפיק, נישט מער, וי אויף אַכט חדשים. מער פון דעם טערמין האָבן געקענט דאָרט בלייבן נאָר די יידישע גרויטע קאַפּיטאַליסטן און אייניקע האַנטװערקער, אין פּאָרטן- גאַל האָבן זיך דאַן באַזעצט אַן ערך 120,000 יידישע מגורשים; פיל האָבן זיך באַזעצט אין נאַװאַראַ, אָבער אויך דאָרט האָבן זיי נישט געפונען קיין רו. דער שפּאַנישער קעניג האָט זיי אויך דאָ פאַרפאָלגט און געבעטן דעם נאָװאַרער קעניג, אַז ער זאָל ביי זיך נישט דערלאָזן קיין יידן. דאַן האָט מען יידן ווידער פאָרגעלייגט: אָדער שמדן זיך, אָדער פאַרלאָזן דאָס לאַנד, די מאָס פון יסורים איז שוין געווען איבערפולט און פיל האָבן נישט אויס- געהאַלטן און זיך געשמדט, די איבעריקע האָבן גענומען דעם װאַנדער- שטעקן און זיך געלאָזט ווייטער.

דער פּאָרטוגעזישער קעניג האָט זיך באַצױגן צו יידן נישט בעסער פון דעם שפּאַנישן. ער האָט זיך מיט יידן באַנוצט, ווען ער האָט זיי גע דאַרפּט, אָבער אין אַלגעמײן האָט ער זיך באַצױגן צו זי מיט שנאה. לויט דער פאָדערונג פון פּױפּסט האָט ער געגריגדעט אין פּאָרטוגאַל אַן אינקווי" זיציע"קאָמיסיע, אויסצוזוכן די מאַראַנען, װאָס זיינען אַנטלאָפן פון שפּאַ- ניע, און אין גיכן האָט זיך אים געמאַכט אַ גוטע געלעגנהייט פּטור צו ווערן פון אַלע יידן מיט אַמאָל, צווישן די פאַרמאַטערטע, אויסגעהונגערטע יידי- שע מגורשים האָט זיך אָנגעהובן אַן עפּידעמיע, װאָס האָט צוגענומען יצענדליקער טויזונטער מענטשן (ענדע 1492 איז געשטאָרבן ר' יצחק אַבוהב) און די פּאָרטוגעזער האָבן אָנגעהױיבן זיך באַקלאָגן אויפן קעניג, פאַרװאָס ער האָט אַרײנגעלאָזט אין לאַנד די ,דורך גאָט פאַרשאָלטענט" יידן. דאַן האָט מען די יידן אָנגעהױיבן אונטעראיילן, אַז זיי זאָלן װאָס גי- כער פאַרלאָזן דאָס לאַנד. מען האָט זיי געגעבן שיפן און די אומגליקלעכע האָבן זיך ווייטער געלאָזט אין וועג אַריין. נאָר דאָ האָבן זיך פאַר זיי אָנ-

די מאדאנען און זייער עפּאַכע יי 39

געחויבן נייע צרות. כדי זיי זאָלן ניט פאַױרשלעפּן מיט זיך די עפּידעמיע, האָט מען אומעטום זיי מורא געהאָט אַרײנצולאָזן און זיי האָבן געמוזט עטלעכט מאָנאָטן װאַנדערן איבערן ים, פֿאָרן פון איין אָרט צום צװייטן, זיין אין גאַנצן אין רשות פון די שיפס'קאפּיטאנען און מאַטראָסן, װאָס האָבן זיי באַהאַנדלט, װוי שקלאַפּן, זיי געמוטשעט מיט הונגער און אָפט אויך צוגענומען ביי זיי די פרויען און טעכטער, איינע אַזאַ שיף האָט פאַר" בלאַנדזשעט צום ברעג פון מאַלאַנא, נאָר אַחין האָט מען זי נישט געװאָלט אַרייגלאָזן, דאַן האָט די שיף זיך אָפּנעשטעלט אויפן ים און לויטן באַפעל פון דאָרטיקן בישאָף פלעגן יעדן טאָג קומען אויפן שיף גייסטלעכע און אַגיטירן צװוישן די אומגליקלעכע װאַנדערער, אַז זיי זאָלן זיך שמדן. עט- לעכע טעג האָט געדויערט די אַגיסאַציע; און ווען דער בישאָף האָט געזען, אז עס העלפט נישט, האָט ער באַפױילן, נישט אַרױסצוגעבן די עמיגראַנטן קיין עסן, אפילו ברויט און װאַטסער. פינף טעג האָט מען זיי אַזױ געפּײ- ניקט מיט הונגער. פיל האָבן נישט אױסגעהאַלטן און הונדערט מענטשן האָבן ענדלעך זיך געשמדט, נאָר פופציק האָבן זיך געהאַלטן פעסט ביז צום סוף און זיינען איינציקוויין אױסגעשטאָרבן פון הונגער.

נאָך ערגער איז געווען דער גורל פון די יידן, װאָס זיינען צוליב מאַנגל אין געלט אָדער אַנדערע סיבות געבליבן אין פּאָרטוגאַל אויך נאָך דעם באַשטימטן טערמין פון אָכַּט מאָנאַטן, זיי זיינען דערקלערט געװאָרן וי לייכ-אייגענע פון קעניג און צעסיילט געװאָרן צווישן די הויף-לייט, די קליינע קינדער פון די יידן האָט מען אַװעקגעשיקט אויף די ווילדע אינדז- לען סאַן-טאָמאַס, כדי דאָרט זיי צו דערציען אין קריסטלעכן גייסט, נאָר די קינדער זיינען דאָרט אומגעקומען פון דעם בייזן קלימאָט און פון שלאָג" גען און עקדישן.

ווען עס איז געשטאָרבן דער קעניג יאַהאַן און די מאַכט אין אי" בערגעגאַנגען צו עמנואל (1495), האָבן יידן אָנגעהויבן האָפן אויף אַ ישועה. עמנואל האָט ווירקלעך נישט שלעכט זיך באַצױיגן צו יידן און צו" ריקגעשענקט די פרייהייט יענע עמיגראַנטן, װאָס זיינען דערקלערט גע- װאָרן פאַר שקלאַפן; אָבער דאַָ איז אונטערגעקומען א פּאַליטישע אינטױי- גע, צוליב וועלכער דער קעניג האָט שאַרף געביטן זיין באַציאונג צו יידן. עמנואל האָט שטארק געװאָלט חתונה האָבן מיט דער עלטסטער טאָכטער פון שפּאַנישן קעניג, ווייל ער האָט געהאָפט, אַז ער װועט אַמאָל זיין דער

40 2 גרעץ - די יירישע געשיכטע

יורש פון שפּאַנישן טראָן. פערדינאַנד האָט דערויף מסכים געווען, נאָר געשטעלט אַ באַדינג, אַז עמנואל זאָל אַרױסטרײבן פון זיין לאַנד אַלע יידן, די כלה אַלײן האָט אויך אַנדערש נישט געװאָלט מסכים זיין צום שידוך. עמנואל האָט דערויף איינגעשטימט און דעם 25-טן דעצעמבער 1496 איז אַרױס אַ באַפעל, אַז אין פאַרלוף פון צען מאָנאַטן דאַרפן אַלצ יידן, סיי די איינגעבוירענע, סיי די אָנגעקומענע פון שפּאַניע, פאַרלאָון דאָס לאַנד, אָדער זיך שמדן, דער קעניג האָט זיך פאַקטיש זייער נישט געװאָלט שיידן מיט די יידן, װאָס זיינען געווען זייער נוצלעך פאַרן לאַנד, און ער האָט געהאָפט, אַז אין משך פון די צען מאָנאַטן װעט זיך אים איינגעבן איבער- צוריידן די יידן, זיי זאָלן זיך שמדן. ווען ער האָט אָבער געזען, אַז דאָס גייט נישט, האָט ער זיך באַשלאָסן אויף אַ טיײיװולאָנישן פּלאַן, כדי מיט געװאַלד אָפּצושמדן אַלע יידן. ווען זיי האָבן זיך דערוואוסט וועגן דעם, האָבן יידן זיך אונטערגעאיילט און נאָך פאַר דעם טערמין זיך געלאָזט אין וועג אַרײן. דאָס האָט זייער אויפגעבראַכט דעם קעניג און ער האָט באַ- פוילן, צו מאַכן אַן אָנפאַל אויף די יידן אין ליסאַבאָן, װאָס זיינען שוין געווען גרייט אין וועג אַרײן, צוצונעמען ביי זיי זייערע קינדער יינגער פון 4 יאָר, מיט געװואַלד זיי אָפּשמדן און אָפּגעבן אויף דערציאונג צו קריסט- לעכע פאַמיליעס. דאָ זיינען פאָרגעקומען שרעקלעכע סצענעס: פיל קינדער האָט מען געשלעפּט ביי די האָר אין קירכע אַרײן און אָפּנעשמדט: די על- טערן זיינען, װוי משוגעים, מיט יללות נאָכגעלאָפן זייערע קינדער; אייני- קע האָבן באַלד אויפן אָרט דערשטאָכן פריער די קינדער און דערנאָך זיך אַלײין; אַנדערע האָבן נישט אױיסגעהאַלטן און זיך געשמדט, אַבי נישט צו שיידן זיך מיט די קינדער.

אין האַרבסט 1497 איז געקומען דער לעצטער טערמין. אין פּאָרט פון ליסאַבאָן האָבן זיך פאַרזאַמלט אַן ערך 20 טויזנט יידן, װאָס זיינען געווען פאַרטיק צו פאַרלאָזן דאָס גיהנם-לאַנד, נאָר דאַ האָט מען די שרעק- לעכע ענוים געפירט נאָך װיײיטער: מען האָט זיי פאַרהאַלטן אַזױ לאַנג, ביז עס איז פאָריבער דער לעצטער טערמין, און דאַן האָט מען זיי דערקלערט, אַז אַזױ ווי זיי האָבן דורכגעלאָזט דעם טערמין, זיינען זיי שוין איצט שקלאַפן פון קעניג און ער קען איצט טון מיט זיי, װאָס ער וויל. מען האָט זיי פאָרגעלייגט זיך צו שמדן און די, װאָס האָבן נישט געװאָלט, האָט מען געפּײניקט מיט הונגער. נאָר ווען דאָס האָט אויך נישט געהאָלפן, האָט

די מאראנען און זייער עפּאָכע הי 4

מען װידער זיי געשלעפּט פאַר די האָר אין דער קירכע אַריין. פיל האָבן זיך אויפן וועג אויסגעריסן און זיך געװאָרפן אין װאַסער, אָדער אַראָפּ- געשפּרונגען פון דאַך, נאָר דאָס רוב האָבן לפּנים זיך געשמדט, כדי בי דער ערשטער געלעגנהייט צו אַנטלױפן פון לאַנד. די אַנטלאָפענע זיינען אַװועק קיין טערקיי און קיין צפו-אַפריקע, אָבער נאָר אַ קליינער טייל פון זי האָט דערגרייכט דעם ציל. פיל זיינען אויפן װעג אױיסגעשטאָרבן פון הונגער און מאַטערניש, אַנדערע זיינען אַרײנגעפאַלן אין די הענט פון גזלנים און פאַרקויפט געװאָרן פאַר שקלאַפן,

אָט אַזױ איז אונטערגעגאַנגען דער יידישער קולטורעלער צענטער אויף דעם פּירענעאישן האַלב-אינדזל, און די יללות פון די פאַרטריבענע און געפּײניקטע, צוזאַמען מיט די קלאָג"לידער און קרעכצן פון חורבן, װעלן נאָך לאַנג, לאַנג אָפּקלינגען אין דער יידישער ליטעראַטור און איבערלאָזן אַ טיפן שפּור אין דער פּסיכאָלאָגיע פונעם גלות-יידן. אָבער דאָס יידנטום איז ווידער פֿאַרבליבן: דער יידישער גייסטיקער צענטער װערט אַריבער- געטראָגן אויף אַן אַנדער אָרט, און דאָרט ווערט ווייטער געשמידט די איי- ביקע קייט פון דער נאַציאָנאַלער יידישער קולטור,

קאַפּיטל צַוויי דער נייער טענטער אין טערקי

דאָס אַרױסטרײבן יידן פון שפּאַניע און פּאָרטוגאַל איז געװען אַ געשעעניש פון דער גרעסטער װוינטיקייט אין דער געשיכטע פון יידן אין אַלע לענדער. דער קולטורעלער יידישער צענטער, װאָס האָט זיך פינף הונ- דרט יאָר געהאַלטן אין שפּאַניע, אין איצט געפאַלן און די שפּאַנישע יידן אַלײין האָבן געמוזט ווידער נעמען דעם װאַנדער-שטעקן אין האַנט און זיך לאָזן אין גלות. דאָס האָט געמוזט ברענגען צו וויכטיקע רעזולטאַטן פאַר דער אַלגעמײנער יידישער געשיכטע, און אומעטום, ואו יידן האָבן זיך דערוואוסט וועגן דעם גרויסן אומגליק פון די שפּאַנישע יידן, איז געװאָרן אַ יללה און אַ טרויער. זיי האָבן פאַרשטאַנען וי געהעריק אָפּצושאַצן די רעזולטאַטן פון דעם דאָזיקן שרעקלעכן נאַציאָנאַלן אומגליק; אין די אויגן פון אַלע יידן אין דער װעלט זיינען די שפּאַנישע ברידער באַטראַכט גע" װאָרן, װוי די איידלסטע, די שענסטע, --- די יידישע אַריסטאַקראַטן. לויט דער אַלטער לעגענדע, שטאמען די שפּאַנישע יידן פון דוד המלך און די ספרדים האָבן דעריבער שטענדיק געקוקט אויף די איבעריקע יידן מיט אַ געוויסן שטאָלץ, פון אויבן אַראָפּ, איצט האָבן די דאָזיקע יידישע מיוחסים געמוזט פאַרװאָגלט ווערן און זוכן שוץ ביי זייערע איבעריקע ברידער. פון די הונדערטער טויזנטער יידן אין שפּאַניע און אין פּאָרטוגאַל איז גע" בליבן גאָר אַ קליינער טייל; זייער געלט, װאָס זיי האָבן נאָך געהאָט בשעת דעם גירוש, איז אויטן וועג צערונען געװאָרן, און זיי אַלײן, דערשלאָגענע און אויסגעמאַטערטע דורך פיל צרות און ענוים, האָבן געמוזט אָנקלאַפּן אין אַלע טירן און פאַר זיך זוכן אַן אָרט, :

אין פופציק יאָר אַרום נאָכן גירוש כאַגעגענען מיר נאָך, צעזייט און צעשפּרײיט איבער דער װעלט, װאַנדערנדיקע מאַָסן און גרופּן פון זי אַרױסגעטריבענע יידן; אָבער סוף כל סוף האָט דער מעכטיקער לעבנס. ווילן פון יידישן פאָלק גובר געווען אַלע שטערונגען און אוממענטשלעכע פּלאָגן. יידן האָבן זיך װי עס איז איינגעאָרדנט אין אַנדערע לענדער, און

4 א גרעץ - די יידישע געשיכטע

דער יידישער קולטור-צענטער, װאָס איז חרוב געװאָרן מיטן גירוש פון די שפּאַנישע יידן, האָט זיך אַריבערגעטראָגן אויף אַן אַנדער אָרט. די רעשטן פון די פאַרטריבענע יידן האָבן זיך איינגעאַרדנט אויף די אַפּענינישע און באַלקאַנישע האַלב-אינדזלען, אין יעדן לאַנד צו ביסלעך: אָבער דער גרעס- טער טייל יידן האָט זיך באַזעצט אין טערקיי און אין די אַזיאַטישע מדי- נות, װאָס האָבן דאַן געהערט צו איר, װוי לויט דער באַשטימונג פון דער געטלעכער השגחה, האָט זיך פּונקט געמאַכט, אַז גראָד נישט לאַנג פאַר דעם גרויסן יידישן גירוש אויף . דעם פּירענעאישן האַלב-אינדול האָט זיך פאַר יידן געעפנט אַ בית-"מקלט אין דער נייער מוסולמאַנישער מלוכה, װאָס האָט זיך געגרינדעט אויף דעם באַלקאַנישן האַלב-אינדזל, אויף די חורבות פון ביזאַנטיע האָט זיך צוֹ יש נער צייט אויסגעבויט די מלוכה פון די אָסמאַנען, און ווען די מוסולמאַ- נישע פאָן האָט אין 1453 צום ערשטן מאָל געפלאַטערט אויף די טויערן פון קאָנסטאַנטינאָפּאָל, האָט זיך אָנגעהױבן אַ נייע עפּאָכע אויך פאַרן יידנטום, ווייל עס איז געוען באַשערט דער מוסולמאַנישער מלוכה דער ערשטער אויפצוברעכן די מויערן פון געטאָ און צו געבן יידן דאָס, װאָס עס האָט ביי זיי צוגענומען די קריסטלעכע וועלט,

תיכף װי קאָנסטאַנטינאָפּאָל אין איינגענומען געװאָרן דורך די טערקן, האָט דער סולטאַן מאַכמעד דער צוייטער אַרױסגעפירט די יידן פון ביזאַנטיע פון זייער רעכטלאָזער לאָגע, ער האָט זיי געגעבן פולקאָמע רעליגיעזע פרייהייט, דאָס רעכט צו וואוינען פריי אין אַלט שטעט, אייג- אָרדענען זייערע קהלות, בויען שולן און טעמפּלען, פירן אומעטום האַנדל אאז"וו. איינער פון די דאָרטיקע יידן, ר' יצחק צרפתי, האָט זיך באַנוצט מיט דער גוטער געלעגנהייט און זיך געװוענדט מיט אַן אויפרוף צו זיינע ברידער אין דײיטשלאַנד און אין עסטרייך, וועלכע ער האָט פאָרגעלײגט זיך צו באַזעצן אין טערקיי. ער האָט אין זיין אויפרוף פאַרגליכן די גע" דריקטע יידישע לאַגע אין דײיטשלאַנד מיט דער לאַגע אין טערקיי; געגעבן אָנצוהערן, אַז אין דער צוקונפט איז פאַר יידן מעגלעך אַ נאַציאָנאַלע אויפ- לעבונג אונטער דער שוץ פון די מוסולמענער. דער אויפרוף האָט געמאַכט אַ רושם: אייניקע גרופּעס יידן האָבן געפאָלגט דעם אויפרוף, זיינען גע- קומען קיין טערקיי און אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל האָט זיך צום ערשטן מאָל, צוזאַמען מיט דער געמיינדע פון די דאָרטיקע , גריכישע" יידן, געגרינדעט

דער נייער צענטער אין טערקיי יי 48

אַ נייע קהלה פון ,, אשכנזים", אָנגעקומענע פון דײיטשלאַנד, עסטרייך און בעהמען.

די אמתע עמיגראַציע פון יידן קיין טערקיי האָט זיך אָבער אָנגע" הויבן נאָך די שרעקלעפע יאָרן פון 1492 --- 1498, קאָנטטאַנטינאָפּאָל און אַנדערע שטעט זיינען איבערפולט געװאָרן פון טויזנטער יידישע מגורשים פון שפּאַניע און פּאָרטונאַל,. די טערקישע רעגירונג האָט זייער גערן אָנ" גענומען די דאַזיקע יידישע עמיגראַנטן און מען דערציילט, אַז דער דָי מאָלדיקער סולטאן באיאַזעט דער צווייטער, ווען ער האָט זיך דערוואוסט אַז מען האָט יידן אַרױסגעטויבן פון שפּאַניע, האָט אויסגעשריג ;הי קענט איר זאָגן, אַז דער שפּאַנישער קעניג פערדינאַנד איז אַ קלוגער הער- שער, ווען ער האָט א תל געמאַכט פון זיין לאַנד און רייך געמאַכט אוג" דזערס!* ווירקלעך, האָבן די געבילדעטע שפּאַנישע ייױן אַרײנגעבראַכט מיט זיך קיין טערקיי פיל קולטור, פיל מיטגעהאָלפן, אַז טערקיי זאָל ווערן שטאַרק און רייך און אויף אַזא אופן האָט דאָס גערודפטע יידישע פאָלק זיך נוקם געווען אָן זיינע אונטערדריקער, װוייל פיל האָט מען יידן גע האָט צו פאַרדאַנקען דערמיט, װאָס די מוסולמאַנישע מלוכה איז אַזױי מן" ראדיק שטאַרק געװאָרן און אַ לאַנגע צייט געהאַט אַ שליטה איבער דער קריטטלעכער וועלט. די יידן אין טערקיי האָבן זיך ענערגיש גענומען צו אַלערלײ מסחרים, מלאכות, קונסטווערק און מיליטערישע אַרבעט. די ספּעציאַליסטן-טעכניקער פון די מאַראַנען האָבן אויסגעלערנט די טערקן די גייע אויפטוען אין דער קונסט, צו באַנוצן זיך מיט געווער, און דאָרט געעפנט פֿאַבריקן אויף אױיסצואַרבעטן פולווער און האַרמאַטן, -- די זצל- בּע, מיט וועלכע די טערקן האָבן דערנאָך געשלאָגן די קריסטן אָדער זײ געהאַלטן אין דער מורא. אין האַנדל און אין אינדוסטריע האָבן יידן גע" האָט פאַר זיך שטאַרקע קאַנקורענטן, די גריכן און אַרמענער, נאָר די טערקישע מלוכה, װאָס האָט יידן געהאַלטן פאַר אַ מער כשון עלע- מענט אין פּאָליטישער הינזיכט, האָט בעסער געשטיצט די יידישע איג" דוסטריע. די יידן האָבן נאָר געדאַרפט צאָלן אַ געמיינדע-שטייער און אַ צינדז פון יעדן נפש באַזונדער. ווייטער האָבן זיי געהאָט אַלע רעכטן און פרייהייטן, אויף וויפיל דאָס איז נאָר מעגלעך געווען אין דער מורח"דעס- פּאָטישער מלוכה. די מעדיצינישע פּראַקטיק, מיט װועלכער עס האָבן זיך דאַן פֿאַרנומען די יידן, האָט זיי געעפנט דעם װעג אין הויף אַריין, אַזױ

46 בי גרעץ - די יירישע געשיבטע

האָט אינעם הויף פון סולטאַן סעלים דעם ערשטן (1512 --- 1520) געהאַט אַן איינפלוס דער לייב-דאָקטער יוסף המון און דערנאָך זיין זון משה המון, זייער אַ געבילדעטער דאָקטער און קעגער פון יידישער ליטעראַטור, ביים סולטאַן סוליימאן,

די קלאַנגען וועגן דעם נייעם יידישן פרייען צענטער אין טערקיי האָבן אַהין צוגעצויגן אַלץ מער עמיגראַנטן. נישט בלוין פון שפּאַניע, נאָר אויך פון אַנדערע לענדער, וואו יידן זיינען גערודפט געװאָרן. די ערשטע צייט האָבן די עמיגראַנטן זיך איינגעטיילט אויף באַזונדערע גרופּעס און יעדע גרופּע האָט זיך געהיט די שפּראַך פונעם לאַנד, פון װאַנען זי איז געקומען וי אויך אירע ספּעציעלע אייגנשאַפטן און מנהגים. די ספרדים האָבן נאָך אַ לאַנגע צייט גערעדט אױיף די שפּאַנישע און פּאָרטוגעזישע שפּראַכן און װי ס'ווייזט אויס, האָט שוין דעמאָלט עקויסטירט אַ דיאַ" לעקט, װאָס איז ענלעך צו דעם איצטיקן שפּאַניאָלישן, אין קאָנסטאַנטײ נאָפּאָל, וואו עס האָבן אין 16-טן יאָרהונדערט געוואױנט ביז 30,000 יידן, האָבן דאַן עקזיסטירט פיר און פערציק שילן, לויט דער צאָל פון די באַזונדערע גרופעס. אַ חוץ די דריי הויפּטגרופּעס: דאָרטיקע גריכישױ יידן, ספרדים און אַשכנזים, האָנן נאָך עקזיסטירט פיל קליינע גרופּעס, אָדער קהלות. אויסער קאָנסטאַנטינאָפּאָל, האָט די אימיגראַציע פיל פאַר- גרעסערט די צאָל יידן אויך אין אַנדערע שטעט פון דער באַלקאַנישער האַלב-אינדזל װי סאַלאָניקי, אַדײאַנאַפּאָל, ניקאָפּאָל און אַנדערע. פאַר איר עקאָנאָמישער אויפבליאונג האָט סאַלאָניקי פיל צו פאַרדאַנקען דער אימיגראַציע פון די שפּאַנישע יידן

דער ערשטער אָפיציעלער פאַרטרעטער פון דער אױטאַנאָמישער יידישער געמיינדע אין טערקיי איז געווען דער קאָנסטאַנטינאָפּאָלער רב ר' משה קאַפּטאַלי, אַ געבוירענער אין גריכנלאַנד האָט ר' משה קאַפּ- סאַלי שוין פאַרנומען די שטעל פון רב אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל נאָך אין יאָר 1450, און נאָכדעם וי די הױפּטשטאָט פון ביזאַנציע, קאָנסטאַנטײ נאָפּאָל, איז איינגענומען געװאָרן דורך די מוֹסולמאַנער, האָט דער סול- טאַן מאַכמעד דער צוייטער אים באַשטימט וי הױפּט רב פון אַלע טערקישע יידן. דאָס איז געווען דער ערשטער חכם-באַשי אין טערקיי און לוט זיין טיטל איז ער געװען גלייך צו דעם מוסולמענישן מופטי און

דער נייער צענטער אין טערקיי 4

קריסטלעכן פּאַטריאַרך. זיין טעטיקייט אין באַשטאַנען אין דער העכערער השגחה אויף דער זאַמלונג פון די מלוכח- און געמיינדע-שטיערן, און דאָס רעכט צוֹ באשטימען רבנים, פ9סקנען די װויכטיקסטע דיני-תורה און אַרױפֿלײגן שטראָפן, װי אַ גייסטיקער אָנפירער פון יידן האָט ר' משה קאַספּאַלי זיך געהאַלטן ביי די קאָנסערװאַטיווע מיטלען און זיך געסטאַ- רעט דורך פאַרשידענע גזירות אָפּצוהיטן דאָס יידנטום, אָבער דאָך האָבן זיך געפונען פיל, װאָס האָבן באַשולדיקט ר' משה קאַפּסאַלי, אַז ער איז גישט גענוג פרום, נישט גענוג אױטאָריטעט וי אַ למדן און זיין גאַנץ לעבן האָט ער געליטן פון פּאַרטײ-אינטריגעס. ער האָט נאָך דערלעבט צו דער ציים, ווען קיין טערקיי האָבן אָנגעהויבן אָנקומען נייע יידישע אימינ" ראַנטן פון שפּאַניע און ער האָט גענומען אַ הייסן אָנטײל אין דער איין- אַרדענונג פון די דאָזיקע אומגליקלעכע יידן (ער איז געשטאָרבן אַרום יאָר 5),,

זיין שטעלפאַרטרעטער איז געווען ר' אליהו מזרחי (1495 - 1525), אַ תלמודיטט, מאַטעמאַטיקעך און אַסטראָנאָם, װאָס האָט באַקומען זיין ביל- דונג אין איטאַליע, אין דער צייט װאָס ער איז געווען הויפּט-רב, האָט דער אַרײנפלוס פון די אַרױסגעטריבענע יידן קיין טערקיי דערגרייכט די העכס- טע שטופע און מזרחי האָט נישט װינציק אויפגעטון פאַר דער אײגאַרדע" גונג פון די דאָזיקע יידן, ער האָט זיך אָבער נישט באַגניגנט מיט דער מא" טעריעלער שטיצע פון די געליטענע, נאָר זיך אויך באַמיט זיי אויפצוהייבן גייסטיק. דורך עפנטלעכע לעקציעס און ספרים האָט ער זיך באַמיט צו פֿאַרשפּרײטן צווישן פאָלק תלמודישע, ביבלישע און מאַטעמאַטישע ידיעות און ער האָט אויך פּערזענלעך אָנגעפירט מיט דער װיסנשאַפטלעכער אר" בעט אין דער קאָנטטאַנטינאָפּאָלער ישיבה, פון זיינע ספרים איז אַממערסטן פּאָפּולער געװאָרן דער פירוש אויף רש"י, כאָטש ער איז געווען אין רעלי- גיעזע ענינים שטרענג-קאַנסערװאַטײיו, האָט ער זיך דאָך באַצױגן זייער טאָלעראַנט צו אַנדערע און ער האָט אָפּגעשאַפט דעם חרם פון איניקע רּבנים אויף די ספרדים, װאָס האָבן זיך געחברט מיט די קאַראַאימען ער האָט געפונען זייער געוואונטשן, אַז די יידן מיט די קאַראַאימען זאָלן זיך דערנענטערן איינע צו די אַנדערע.

דער עמיגראַציע-שטראָם קיין טערקיי האָט אויפגעלעבט אויף אַ צייט אויך דאָס באַטריבטע לאַנד פּאַלעסטינע, װאָס האָט אױסגעשטאַנען אין

48 נרעץ - די יידישע געשיכטע : משך פון אַ סך דורות פיל צרות. אין דער עפּאָכע פון די קרייצצוגן איז פּאַ- לעסטינע געווען דער קאַמפס-פּלאַץ צװישן די מוסולמענער און קרייץ-" טרעגער, און דערנאָך --- צוישן די פאַרשידענע שבטים און דינאַסטיעס פון די מוסולמענער גופא. אין 14-טן און 15-טן יאָרהונדערט האָט זיך פּאַ- לעסטינע געפונען אונטער דער הערשאַפט פון די עגיפּטישע סולטאַנען אָבער פון צייט צו צייט זיינען אויף איר אָנגעלאָפן ווילדע שבטים און זי וויסט געמאכט. קיין ירושלים פלעגן פון צייט צו צייט אָנקומען פון אייראָ- פּע קליינע גרופּעס יידן, װאָס האָבן זיך באַמיט אײינצואָרדענען דאָס לעבן פון דער דאָרטיקער יידישער קהלה: אָבער אַזױ וי די יידן זיינען דאָרט גע" ווען זייער װוינציק און שװאַך, האָבן די אַלע פּרואוון נישט געהאַט קיין דערפאָלג, אין 15-טן יאָרהונדערט פאַרגרעסערט זיך דער יידישער עלעמענט אין ירושלים. דער רב און דאָקטאָר אליהו פון פּעראַראַ, װאָס איז געקומען קיין ירושלים אין יאָר 1434 און געװאָרן דאָרט דיין און ראש ישיבה, דער" ציילט, אַז די דאָרטיקע יידן לעבן מיט די מוסולמענער בשלום און דער" נערן זיך פון אייניקע מלאכות, איבערהויפּט פון זייד-אויסאַרבעטונגען. די פאַרגרעסערונג פון דער יידישער באַפעלקערונג אין ירושלים האָט אין יע" נער צייט באַשאַפן אַ לעגענדע, אַז יידן האָבן אָפּגעקױפט דעם באַרג ציון און דאָרט אויסגעבויט אַ שיל אויפן אָרט פון די קריסטלעכע הייליקע מקו" מות. שפּעטער האָט מען אויך צוגעגעבן, אַז יידן האָבן כלומרשט אָפּגע- קויפט אויך דעם קבר פון קריסטוס, די מאָנאַכן האָבן דאַן געפּועלט ביים פּױפּסט, אַז ער זאָל אַרױסגעבן אַ באַפעל פאַר די קריסטלעכע שיפס-באַזי" צער, זיי זאָלן נישט אַריבערפירן קיין יידן פון אײיראָפּע קיין פּאַלעסטינע און אַ לאַנגע צייט האָבן די יידישע עולה-רגל געמוזט פאָרן קיין פּאַלעסטינע נאָר דורך אַ געדרייטן וועג. נאָך דער שפּאַנישער קאַטאַסטראָפע הויבט זיך אָן פאַר פּאַלעסטינע אַ נייע עפּאָכע. מיט פיר יאָר פאַר דער קאַטאַסטראָפע האָט דער באוואוס" טער רב ר' עובדיה מברטנורה, װאָס איז געקומען פון איטאַליע קיין ירוש" לים, געטראָפן דאָרט נאָר זיבעציק יידישע פאַמיליעס, איבערהויפּט אַשכג- זים (1488). אין דריי יאָר אַרום האָט די צאָל יידישע פאַמיליעס זיך דאָרט פאַרגרעסערט ביז 200, און מיט פינף און צװאַנציק יאָר שפּעטער -- ביז 0, דער דאָזיקער שנעלער וואוקס פון דער יידישער באַפעלקערונג איז אַרױסגערופן געװאָרן דורך דער אימיגראַציע פון די שפּאַנישע מגורשים,

דער נייער צענטער אין טערקיי הי 49

די ערשטע צייט איז אין דער שפּיץ פון דער ירושלימער געמיינדע געשטאַ- נען ר' צעובדיה מברטנורה. אַזױ װוי ער איז געווען הויך געשעצט סיי פון די יידן, סיי פון די מוסולמענער, --- האָט ר' עובדיה געבראַכט אין אָרדענונג די פּאַרלאָזטע זעלבסט-פאַרװאַלטונג און געפירט די למודים אין די יידישע שולן. אין 1517 איז אין פּאָליטישן גורל פון סיריע און פּאַלעסטינע פאָר- געקומען אַן איבערקערעניש. דער טערקישער סולטאַן סעלים דער ערשטער האָט איינגענומען די דאָזיקע פּראָװינצן צוזאַמען מיט עגיפּטן אַליין ביי די עגיפּטישע סולטאַנעןדמאַמעלוקן, און פּאַלעסטינע האָט דערפון נאָר גע" קאָנט האָכן אַ נוצן, צוליב די נאַציאָנאַלע און רעליגיעזע געפילן האָבן די יידן איבערגעוואנדערט פון דער אייראָפּעאישער טערקיי קיין ארץ ישראל און די יידישע באַפעלקערונג אין פּאַלעסטינע האָט זיך אַלץ מער פאַר" גרעסערט. די יידישע קהלה אין ירושלים איז דאַן באַשטאַנען פון פאַרשידג- אַרטיקע עלעמענטן; אין דער שפּיץ פון דער קהלה איז פון 1525 געשטאַנען דער באַוואוסטער רב ר' לוי בן חביב, איינער פון די ספרדישע מגורשים, וועלכער איז אין דער יוגנט מיט געװאַלט אָפּגעטופט געװאָרן אין פּאָרטו- גאָל און דערנאָך אַנטלאָפן קיין טערקיי,

אַ באַדײטנדיקע יידישע קהלה האָט זיך אויך געגרינדעט אין דער שטאָט צפת, אין גליל. אין יאָר 1521 זיינען דאָרט געווען 300 יידישע פאַ- מיליעס מיט דריי שילן, די יידישע קהלה אין צפת האָט פאַרמאָגט עטלעכע אָנגעזעענע תלמודיסיטן און בראש פון זיי איז געשטאַנען דער ענערגישער רב יעקב בירב (1474 - 1541), וועלכער האָט נאָך דער שפּאַנישער קאַ" טאַסטראָפע אַ לאַנגע צייט געוואוינט אין צפוך אַפריקע און דערנאָך זיך באַזעצט אין פּאַלעסטינע.

דער דאָזיקער ר' יעקם בירב האָט זיך פאַרנומען אויפצוטאָן אַ גרויסע זאַך: גרינדן אין פּאַלעסטינע אַ העכערן רבנים-קאָלעגיום. אויפן שטייגער פון אַמאָליקן סנהדרין, װאָס זאָל האָבן דאָס רעכט צו לייזן אַלע שווערע רעליגיעזע פראָגן און אַרױיסגעבן טמיכות אויף רבנות אין ארץ ישראל און אין חוץ לארץ. דורך אַזעלכע מיטלען האָבן ר' יעקב בירב און זיינע אָנהענ- גער געװאָלט גרינדן איין אלגעמייךיידישן גיײיסטיקן צענטער אין יידישן פאַטערלאַנד, די צפתער תלמודיסטן האָבן דעם פּלאַן באַשטעטיקט, געגריג- דעט א דערװוײיליקן רבנים-קאַלעגיום און אויסגעקליבן פון זיך וי הויפּט- רב ר' יעקב בירב (1538), נאָכדעם האָבן די צפתער רבנים געשיקט אַ בריוו

50 הי גרעץ - די יירישע געשיכטע

1

צו די רבנים אין ירושלים, זיי מודיע געווען וועגן דער זאַך און דערקלערט, אַז זיי זיינען נאָר אויסן אויפצוהויבן ,,די געפאַלענע פאָן פון דער תורה" און באַשאַפן אַזאַ אױיטאָריטעטן רבנים-קאָלעגיום, װאָס זאָל האָבן ברייטע פולמאַכטן אין רעליגיעזע און אין גייסטיקע ענינים. אָבער דעם ירושלימער דב, ר' לוי בן חביב, און זיינע אָנהענגער האָט שטאַרק פאַרדראָסן, װאָס ר' יעקב בירב האָט זיך דערלויבט אָן זייער וויסן און אָן דער הסכמה פון אַנדערע רבנים אויפצוטאָן אַזאַ זאַך, װאָס האָט אַן אַלגעמײן-ײידישע באַ- דייטונג, און ר' לוי איז ענערגיש אַרױסגעטראָטן קעגן דעם פּלאַן. צווישן ר' יעקב און ר' לוי האָט זיך אָנגעהויבן אַ הייסע פּאָלעמיק, װאָס איז דער- גאַנגען ביז פּערזענלעכע זלזולים און באַלײידיקונגען, און פון דעם פּלאַן צו גרינדן אין פּאַלעסטינע אַ צענטראַלע גייסטיקע קערפּערשאַפט --- איז גאָר" נישט געװאָרן. עס האָט זיך געענדיקט נאָר דערמיט, װאָס ר' יעקב האָט דערווייל זיך באַנוצט מיט זיינע פולמאַכטן און געגעבן סמיכות אויף רבנות אייניקע מענטשן, צווישן זיי אויך דעם שפּעטערדיקן מחבר פון שולחן-ערוך, ר' יוסף קאַרו, מען מוז אָבער זאָגן, אַז דער גראַנדיעזער פּלאַן האָט זיך נישט איינגעגעבן נישט אַזױ צוליב דעם פּראָטעסט פון אייניקע רבנים, װי צוליב וויכטיקערע סיבות. קיין פּאַלעסטינע האָבן דעמאָלט זיך געצויגן יידן, װאָס זיינען נישט געווען פעאיק נישט צו קיין מלאכה, נישט צו קיין מסחר, נאָר װאָס האָבן בלויז געװאָלט לעבן אָדער שטאַרבן אויף דער היליקער ערד. דאָס לאַנד איז דעריבער איבערפולט געװאָרן פון זקנים און שװאַכע לייט, װאָס קענען נישט דערנערן זיך פון זייער אייגענער אַרבעט. יידן האָבן געהאַלטן פאַר אַ חוב צו שטיצן זייערע ברידער אין פּאַלעסטינע און אין אַלע גרעסערע שטעט פון מערב פלעגט מען זאַמלען נדבות פאַר די יידן אין ארץ ישראל. דאָס איז אָבער פאָרט געווען װינציק פאַר די טויזנטער אָרעמע יידן אין פּאַלעסטינע און דאָס לאַנד איז דעריבער געװאָרן אַ נעסט פון אָרעמ- קייט, שנאָרעריי און בטלנות, ביי אַזעלכע באַדינגונגען האָט דאָרט זיך נישט געקאָנט אַנטװיקלען נישט קיין זעלבסטשטענדיקע יידישע קולטור, נישט קיין וועלטלעכע געזעלשאַפטלעכע אַרבעט און אויף אַזאַ אופן האָט פּאַלעס- טינע נישט געקאָנט נעמען אויף זיך די ראָליע פון אַ נאַציאָנאַלן קולטור- צענטער און דער סנהדרין האָט דאָרט נישט געהאַט קיין פּלאַץ,

מיט פּאַלעסטינע זיינען דאַן געווען ענג צוזאַמענגעבונדן די יידישע קאָלאָניעס אין עגיפּטן און אין צפוך-אַפריקע. פיל פון די אַנטלאָפענע יידן

דער נייער צענטער אין טערקיי 51

האָבן אין עגיפּטן געפונען אַ שוץ-אָרט פאַר זיך. אין קאַאיראָ, אַלעקטאַג- דריע און אַנזדערע שטעט האָבן צוזאַמען מיט די קהלות פון די דאָרטיקע יידן עקזיסטירט אויך ספרדישע קהלות. אין דער שפּיץ פון די קהלות זיינען געשטאַנען די ,,נגידים", אָפיציעלע יידישע פאַרטרעטער. וען עגיפּטן איז איבערגעגאַנגען צו טערקיי, האָט די טערקישע רעגירונג אָפּגעשאַפט דעם טיטל; פאַקטיש אָבער האָבן די הויפּט-רבגנים אין קאַאיראָ אויך ווייטער דער" פילט די פליכטן פון די ,,נגידים", פון אַן ערך 1520 האָט די דאָזיקע שטעל פאַרנומען דער באַרימטער ראש ישיבה אין קאַאיראָ ר' דוד אבו זמרה (רדב"ז), דער מחבר פון פיל ,,תשובות" און אייניקע קבליסטישע ספרים, אין משך פון 40 יאָר האָט רדב"ז פאַרװאַלטעט מיט די גייסטיקע און גע" זעלשאַפּטלעכע ענינים פון דער יידישער געמיינדע אין קאַאיראָ און פיל מיטגעהאָלפן אינערלעך אײינצואַרדענען די יידישע געמיינדע. אין טיפן עלטער האָט ער פאַרלאָוט עגיפּטן און זיך באַזעצט אין צפת און געװאָרן אַ טעטיקער מיטגליד פון צפתער רבנים-קאָלעגיום, אין דער שפּיץ פון וועלכן עס איז געשטאַנען (נאָך ר' יעקב בירב) ר' יוסף קאַראָ,

די עגיפּטישע יידן זיינען שטענדיק טריי געבליבן דעם טערקישן סול- טאַן, װאָס איז געווען דער הויפּט:הערשער פון עגיפּטן, און זייער טרייהייט האָבן זי באַװיזן, ווען דער דאָרטיקער פּאַשאַ אַכמעד שייטאַן האָט איין מאָל געװאָלט מאַכן אַן אויפשטאַנד און זיך אָפּטײלן פון טערקישן סולטאַן. וועגן דעם האָט זיך דערוואוסט דער אָנגעזעענער ייד אברהם דע קאַסטראָ, וועל" כער איז אַװעק קיין קאָנסטטאַנטינאָפּאָל און וועגן דעם מודיע געווען דעט סולטאַן. װי אַ נקמה פאַר דעם פאַרראַט, האָט דער פּאַשאַ אַרױפגעלײגט אויף די יידן אַן אומגעהייער גרויסע קאָנטריבוציע, און ווען די יידן האָבן אַזאַ גרויסע סומע געלט נישט געקאָנט צושטעלן, האָט דער פּאַשאַ גע" הייסן שמידן אין קייטן די פאָרשטייער פון דער יידישער געמיינדע און געדראָט אויסצוהרגנען אַלע קאַאירער יידן. די יידן זיינען דעמאָלט געשטאַ- נען אין אַ גרויטער סכנה, נאָר צום גליק איז אין דעם מאָמענט אַרײנגעטראַטן דאָס חיל פון סולטאַן, וועלכעס האָט געכאַפּט דעם פּאַשאַ און דערנאָך אים דערמאַרדעט. דעם טאָג פון דער באַפרײיאונג (כ"ז אדר 1524) האָבן די דאָרטיקע יידן אַ לאַנגע צייט געפייערט, װי אַ יום טוב, אונטערן נאָמען , פּורים של מצרים",

אויך די לאַגע פון די יידן אין צפוך-אַפריקע האָט זיך פאַרבעסערט

89 : גרעץ - די יירישע געשיכטע

נאָך דעם, װי די מדינה איז איבערגעגאַנגען אונטער דער הערשאַפט פון טערקיי. באַלד נאָך דער קאַטאַסטראָפע פון 1492 זיינען אַהין אַנטלאָפן פיל יידן פון שפּאַניע, װאָס האָבן דאָרט געמיינט צו געפינען אַ שוץ. אָבער די בלוטיקע האַנט פון פערדינאַנד האָט דערגרייכט אויף אַהין, און ווען די שפּאַניער האָבן פאַרכאַפּט אַ טייל פון די טעריטאָריעס פון טוניס און טרי- פּאָלי, האָבן זיך אויך דאָרט אָנגעהױיבן רדיפות אויף יידן. די יידישע לאָגע האָט זיך געבעסערט ערשט אין דער צווייטער העלפט פון זעכצנטן יאָרהונ- דערט, ווען דאָס לאַנד איז אין גאַנצן איבערגעגאַנגען צו טערקיי. --- דער פּאַטריאַרך פון די אַפּריקאַנישע יידישע געמיינדעס איז דאַן געווען דער אֵל- זשירער רב ר' שמעון דוראַן דער צווייטער, וועלכער האָט זיך זייער געזאָרגט פאַרן גורל פון די פאַרטריבענע, און אויסגעקויפט פיל געפאַנגענע יידן ביי די פּיראַטן און שקלאַפן-הענדלער. צו יענער צייט האָט אין טוניס געוואוינט דער אַסטראָנאָם און היסטאָריקער ר' אברהם זכותא, װאָס איז פריער געווען אַסטראָלאָג ביים פּאָרטוגאַלישן קעניג. דאָ האָט ער אָנגעשריבן זיין היסטאָ- רישע כראָניק ,,ספר היוחסין", װאָס אַנטהאַלט אַ רשימה פון די וים- טיקסטע, איבערהויפּט רעליגיעזע, געשעענישן אין דער יידישער געשיכטע פון אָנהױב-אָן ביז דער עפּאָכע פון מחבר. זיין װאַנדער-לעבן האָט זכותא פאַרענדיקט אין טערקיי (אַרום 1515).

פיל פאַרבעסערט האָט זיך די יידישע געזעלשאַפטלעכע און עקאָנאָ- מישע לאַגע אין טערקיי בעת דער הערשאַפט פון סולטאַן סוליימאַן , דער פּראַכטפולער? (1520 - 1560) ווען טערקיי איז געװאָרן זייער אַ שטאַרקע מלוכה. איינער פון די פראַנצויזישע רייזנדע אין 1551 שרייבט וועגן דעם דעמאָלטיקן צושטאַנד פון יידן: ,,די צאָל יידן אין טערקיי און אויף די גרי- כישע אינדזלען איז זייער גרויס, אין דער הױפּטשטאָט פון דער מלוכה, קאָנסטאַנטינאָפּאָל, ווערן זי אַלץ מער באַפּעסטיקט און אײיגגעאָרדנט, אין זייערע הענט געפינען זיך דער גאַנצער האַנדל און אינדוסטריע, באַנק- געשעפטן און אַלע צווייגן פון האַנטװערק און מאַנופאַקטור,. זיי טראַנס- פּאָרטירן מיטן ים און מיט דער יבשה פיל סחורות פון מזרח קיין מערב און פאַרקערט. צו זיי געהערן די גרויסע מאַגאַזינען אין דער הױפּטשטאָט, װואָס זיינען איבערפולט מיט די טייערסטע זאַכן. די יידן, און איבערהויפּט די מאַראַנען, װאָס זיינען אַרױסגעטריבן געװאָרן פון שפּאַניע און פּאָרטן- גאַל, ווייזן אויך אַרױס גרויסע פעאיקייטן אין דער טעכניק. צום אומגליק

דער נייער צענטער אין טערקיי יה 55

פון די קריסטן, לערנען זיי אויס די טערקן, װוי אַזױ אױיסצואַרבעטן פּל- ווער, קוילן און אַנדערע מיליטערישע געווער. זיי גרינדן אויך דרוקערייען פאַר גריכישע, רוימישע און איטאַליענישע ביכער און דינען װי איבער" זעצער פאַר די אײראָפּעער, װאָס קומען קיין טערקיי", אין יאָר 1559 האָט אַ גרופּע סאַלאָניקער יידן זיך געווענדט מיט אַן אויפרוף צו זייערע גערן" דפטע ברידער אין דרום-פראַנקרייך, אין וועלכן זי האָבן זיי איינגעלאַדן צו קומען קיין טערקיי, וואו יידן ,,קאָנען לעבן אין עושר און אין כבוד און נישט ליידן דעם יאָך פון גלות".

די יידישע אינטערעסן, נישט בלויז אין טערקיי, נאָר אָפּט אויך אין אַנדערע לענדער, האָבן ענערגיש פאַרטײידיקט די יידישע שטאַטסלײט ביים טערקישן הויף. דער אױיבנדערמאָנטער לייב-דאָקטאָר פון סולטאַן סוליימאַן, משה המון, האָט באַגלײט דעם סולטאַן אין אַלע זיינע רייזעס און געהאַט די מעגלעכקייט זיך צו באַקענען מיט דער נויט פון יידן אין פאַרשידענע ערטער. ער האָט ענערגיש פאַרטײידיקט די יידישע אינטערעסן ביים הויף און אַ דאַנק זיין השתדלות איז קיין טערקיי געקומען פון איטאַליע איינע אַ באַרימטע מאַראַנעןיפאַמיליע, וועלכע האָט געהאַט אַ שטאַרקיאינטערע" סאַנטע פאַרגאַנגענהייט,

אין פּאַָרטוגאַל האָט געוואוינט אַן אַריסטאָקראַטישע מאַראַנעױפאַ מיליע מענדעס, װאָס האָט געהאַט אַ באַנקיהױז אין ליסאַבאָן און אַן אָפּי טיילונג אין אַנטװערפּן,. דער דייטשער קייסער און דער שפּאַנישער קעניג קאַרל דער פינפטער, דער פראַנצויזישער קעניג פראַנציסקאָ דער ערשטער און אַנדערע מלכים פון אײיראָפּע פלעגן באָרגן געלט ביי דער דאָזיקער באַנק, צוליב דער אינקוויזיציע און אויך צוליב דעם טויט פונעם אָנפירער פון דער פאַמיליע האָט די אַלמנה גראַציאַ מענדעס אין 1536 פאַרלאָזט ליסאַבאָן און זיך באַזעצט אין אַנטװערפּן; צוזאַמען מיט איר זיינען אַהין אַריבערגע- פאָרן איר יונגע טאָכטער רינאַ און איר פּלימעניק יאָהאַן מיגעז. װי אַ יונגער שיינער און הויך-געבילדעטער מענטש האָט מיגעז באַלד געשלאָסן קאַנטשאַפט מיט די גרעסטע אַריסטאָקראַטישע הייזער און אויך דערװאָרבן די סימפּאַטיע פון דער האָלענדישער קעניגין מאַריאַ, די שוועסטער פון קע" ניג קאַרל דעם 5-טן; די פאַרבינדונגען מיט דער העכערער געזעלשאַפט האָבן אָבער נאָך שווערער געמאַכט די לאַגע פון דער פאַמיליע, װאָס האָט בסוד געהיט די יידישע רעליגיע. גראַציאָ מענדעס האָט זיך נישט געקענט

54 שי ר גרעץ - די יידישע געשיכטע

פילן זיכער אין אַ לאַנד, וואו אויף יעדן טריט פון אַ מאַראַן האָבן געלאַקערט צענדליקער שפּיאָנען פון דער אינקוויזיציע, און זי האָט באַשלאָסן צוזאַ" מעוע מיט אירע אייגענע אַריבערצופאָרן קיין ווענעציע און פון דאָרטן װיי" טער קיין טערקיי. דאָס איז אָנגעקומען נישט אַזױ לייכט, ווייל דער קעניג קאַרל דער 5-טער האָט געװאָלט קאָנפיסקירן אירע קאַפּיטאַלן אויף דעם טמך, װאָס זי האָט, לויט די געהיימע ידיעות פון די שפּיאָנען, געהיט די יידישע רעליגיע. ענדלעך האָט זיך זיי מיט גרויס מי איינגעגעבן אַרױסצן- פאָרן פון אַנטװערפּן; אָבער אין ווענעציע האָט זיי געטראָפן אַ נייע צרח, צוליב אינטריגעס און מסירות האָט מען זיך דערוואוסט, אַז די רייכע מאַראַנישע פאַמיליע האָט בדעה צו פאָרן פון דאָרטן ווייטער קיין טערקיי, און די װענעציאַנישע רעגירונג האָט דעריבער פאַרהאַלטן זיי, כלומרשט אויף דעם סמך, װאָס די רעגירונג האָט נישט געװאָלט דערלויבן אַז אַ גאַנצע פאַמיליע זאָל אָפּפאַלן פון קריסטנטום. מיט דעם צופאַל האָט זיך אויך באַנוצט דער פראַנצויזישער קעניג הענריך דער צווייטער, וועלכער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו באַצאָלן זיין גרויסן חוב דעם באַנק-הויז פון מענ דעס, דאַן האָט יאָהאַן מיגעז זיך געװענדט מיט אַ בריוו צום טערקישן סולטאַן סוליימאן, וועלכן ער האָט מודיע געווען, אַז אַ רייכע מאַראַנען- פאַמיליע וויל אַריבערפירן אירע קאַפּיטאַלן קיין טערקיי, נאָר מען שטערט איר, לוט דער בקשה פון לייב-דאָקטער משה המון האָט דער סולטאַן אַרױסגעשיקט קיין ווענעציע אַ שליח מיט אַ שטרענגער פאָדערונג, תיכף דורכצולאָזן די מאַראַנען-פאַמיליע, ווען זי איז אָנגעקומען פון ווענעציש קיין פּעראַראַ, איז די אַלמנה גראַציאַ תיכף אָפן איבערגעגאַנגען צו דער יידישער רעליגיע. פון דאָרטן איז זי מיט דער פאַמיליע און אַ גרויסער סוויטע מאַראַנען אַריבערגעפאָרן קיין קאָנסטאַנטינאָפּאָל און דאָ האָט אויך מיגעז (1552) פאָרמעל אָנגענומען די יידישע רעליגיע און אומגעביטן זיין נאָמען יאָהאַן אויף יוסף מיט דעם בינאָמען נשיאַ (פירשט). ער האָט חתונה געהאַט מיט זיין שוועסטערקינד ריינא, וועלכע האָט געשמט מיט איר שיינקייט און קלוגשאַפט,

ווען זי האָט זיך באַזעצט אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל האָט גראַציאַ מענ- דעס זיך אָפּגעגעבן מיט ברייטער צדקה-אַרבעט, און געשטיצט איבער. הױיפּט די אַרױסגעטריבענע מאַראַנען. אַ גלענצנדיקע קאַריערע האָט גע- מאַכט אויך איר איידים יוסף נשיא; זיין גרויסע בילדונג, זיינע באַציאונ-

דער נייער צענטער אין טערקיי ט 7 58

גען מיט די שטאַטסמענער אין אײיראָפּע און זיינע אומגעוויינלעכע דיפּלאָ- מאַטישע פעאיקייטן האָבן אויף זיך אַרױפגעצױיגן די אויפמערקזאַמקײט פון סולטאַן סוליימאַן, יוסף נשיא איז געװאָרן אַ נאָענטער ראַטגעבער פון סולטאַן און צוזאַמען מיט דעם גרויס-וויזיר האָט עֶר גענומען אַ וויכטיקן אָנטײל אין דער אויסערלעכער פּאָליטיק פון טערקיי. ווען די קריסטלעכע דיפּלאָמאָטן האָבן זיך איבערצייגט, וי גרויס עס איז דער איינפלוס פון יוסף נשיא אויפן סולטאַן, האָבן זיי געפּרואווט דורך פאַרשידענע אינטרי" געס צו פאַרמינדערן זיין חן ביים סולטאַן. נאָר ווען דאָס אַלץ האָט נישט געהאָלפן, האָבן זיי געביטן די טאַקטיק און אָנגעהויבן זיך אונטערחנפנען צו אים. דער דייטשער קייסער מאַקסימיליאַן דער צווייטער האָט געשיקט צו יוסף נשיא אַ בריוו, מיט זיין אייגענער האַנט געשריבן, מיט אַ ביטע, אַז ער זאָל זען מיטהעלפן, אַז טערקיי זאָל פרידלעך דורכקומען מיט דײיטשלאַנד. דער פּוילישער קעניג זיגמונט-אויגוסט האָט געבעטן די יידי- שע ,עקסעלענץ", ער זאָל שטיצן זיין פּאָליטיק און דערפאַר װעט ער, דער קעניג, געבן די פּוילישע יידן פאַרשידענע פּריווילעגיעס, אָבער יוסף נשיא האָט דאָך נישט אָנגענומען קיין שום פאָרשלאָגן דאָרט, וואו עס האָט זיך געהאַנדלט קעגן די איגטערעסן פון טערקיי,

דער סולטאַן האָט חויך געשעצט די פעאיקע אַרבעט פון יוסף נשיא און דערפאַר אים געשאַנקען די אַלטע שטאָט טבריה מיט אַלע אַרומיקע דערפער און אים דערלויבט צו באַזעצן די דאָזיקע געגנט דורכאויס מיט יידן, יוסף נשיא האָט שוין לאַנג זיך אַרומגעטראָגן מיט אַ פּלאַן צו גרינדן אַן אױטאַנאָמישע געגנט פאַר יידן אין ארץיישראל און איצט האָט ער זיך באַנוצט מיט דער געלעגנהייט און פאַרן געלט פון זיין רייכער שויגער און זיין אייגענעם קאַפּיטאַל האָט ער אָנגעהויבן בויען הייזער אין טבריה, ‏ װאָס איז געווען האַלב-צעשטערט. די שטאָט איז אַרומגעמױערט געװאָרן מיט אַ װאַנט און אין דער אומגעגנט זיינען פאַרפּלאַנצט געװאָרן בי- מער. נאָכדעם האָט יוסף נשיא צעשיקט אויפרופן צוֹ די געפּלאָגטע יידן אין אײיראָפּע און פאָרגעלייגט יידישע אַרבעטער, צו קומען קיין ארץ ישי ראָל און זיך באַזעצן אין דער פּראָװוינץ פון טבריה. פון איטאַליע זיינען אָנגעקומען קיין ארץ ישראל אייניקע יידישע גרופעס בעלי-מלאכות און אין טבריה האָבן זיך באַזעצט עטלעכע יידישע קאַלאָניסטן; עס איז אָבעה נישט באַשערט געװוען, אַז דער שיינער פּלאַן פון יוסף נשיא זאָל הערן

56 ר א עי גרעץ - די יירישע געשיכטע

פאַרווירקלעכט. ערשטנס, האָבן די יידישע קאַלאָניסטן אין טבריה פיל גע" ליטן פון די אָנפאַלן פון די אַראַבער, צווישן וועלכע עס האָט זיך דאַן פאַרשפּרײט אַ לעגענדע, אַז אויב די צעשטערטע טבריה װעט ווידער ווערן אויפגעבויט, װעט די מוסולמאַנישע רעליגיע אונטערגיין. צווייטנס, האָט די דיפּלאָמאַטישע טעטיקייט פון יידישן פירשט אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל אָפּגענומען ביי אים די גאַנצע צייט און אויפמערקזאַמקײט, אַזױ אַז פון דער שיינער אידייע וועגן אַ יידישן אױטאָנאָמען צענטער אין ארץ יש- ראל האָט זיך גאָרנישט אױסגעלאָזט,

יוסף נשיא האָט פאָרגעזעצט זיין דיפּלאָמאַטישע טעטיקייט אױך ביים זון פון סוליימאַן, סעלים דעם צווייטן (1566 --- 1574), װאָס האָט פון די קינדער-יאָרן אָן זיך געחברט מיט דעם יידישן פירשט, די אויסער- לעכע פּאָליטיק פון טערקיי האָבן אין יענער צייט געפירט צוויי מענטשן דער גרויס-וויזיר מאַכמעד סאָקאָלי, אַ קריסט, װאָס האָט אָנגענומען דאָס מוסולמאַנישע גלויבן, אוֹן יוסף נשיא. צװישן די ביידע שטאַטסמענער פלעגן אַמאָל פאָרקומען סכסוכים און אין דער אויסערלעכער פּאָליטיק, האָט אַמאָל גובר געווען דער ערשטער, אַמאָל דער צווייטער. פאַר זיינע גרויסע פאַרדינסטן איז יוסף נשיא באַשאָנקען געװאָרן מיט דעם טיטל הערצאָג פון נאקסאָס און די איבעריקע ציקלאַדן-אינדזלען. נאָכן טויט פון סעלים דעם צווייטן האָט יוסף נשיא זיך דערווייטערט פון פּאָליטישער אַר- בעט און זיך אין גאַנצן איבערגעגעבן צדקהזאַכן. ער האָט געשטיצט די רבנים"שולן אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל און אין אַנדערע שטעט, מיטגעהאָלפן דרוקן ספרים און אים אַליין רעכנט מען אויך פאַר דעם מחבר פון ,בן פּורת יוסף". יוסף נשיא איז געשטאָרבן אין יאָר 1579, און זיין אלמנה רײנאַ האָט געעפנט אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל אַ דרוקעריי פון יידישע ספרים. נאָר דער געלט-פרעסערישער סולטאַן מוראַד דער דריטער, האָט ביי איר צוגע- נומען דעם גרעסטן טייל פון איר פאַרמעגן, כלומרשט מיט דעם אויסרייד, אַז איר פאַרשטאָרבענער מאַן איז דאָס אים שולדיק געבליבן, און איר נאָר איבערגעלאָזט 90,000 דוקאַטן און איר פּאַלאַץ בעלוועדער אין קאָנסטאַן- טינאָפּאָל,

נאָך ביים לעבן פון יוסף נשיא האָט אָנגעהױיבן זיין פּאָליטישע קאַר- יערע אַ צווייטער ייד, שלמה אַשכנזי, אַ תלמודיסט און דאָקטער, אַ גע- בוירענער אין איטאַליע איז אַשכנזי אַרומגעפאָרן פיל לענדער און אַ גע-

דער נייער צענטער אין טערקיי הי 0 : 57

וויסע צייט געווען לייב-דאַקטער פיים פּולישן קעניג זיגמונט-אויגוסט. ווען ער איז געקומען קיין קאָנסטאַנטינאָפּאָל, האָט אַשכנזי, װי אַן אונ- טערטאַן פון דער ווענעציאנישער רעפּובליק, זיך באַפריינדעט מיט די מיטגלידער פון דער װענעציאַנישער געזאַנדשאַפט אין טערקיי, און דורך זיי --- מיטן גרויס-וויזיר סאָקאָלי, סאָקאָלי האָט באַלד דערקענט אין אשכנזין אַן אויסגעצייכנטן, פעאיקן דיפּלאָמאַט, און אשכנזי האָט גלייך באַקומען די געלעגנהייט, אויסצונוצן די דאָזיקע פעאיקייט, אין יאָר 1574 איז אויף אים אַרױפֿגעלייגט געװאָרן די מיסיע, צו פירן אונטערהאַנדלונ- גען וועגן שלום צוישן טערקיי און ווענעציע, און ווען אשכנזי איז געקן" מען קיין ווענעציע װוי אַ דיפּלאָמאַטישעױ פאַרמיטלער, איז ער דאָרט אוים- גענומען געװואָרן פייערלעך. פּונקט וי יוסף נשיא האָט אויך אשכנזי, װאָס האָט געדיגט די אינטערעסן פון טערקיי, דאָך נישט פאַרגעסן אָן די אינ- טערעסן פון זיינע ברידער, און אומעטום, וואו ער האָט נאָר געקענט, האָט | ער ענערגיש פאַרטײידיקט זייערע אינטערעסן, אַ דאַנק זיין השתדלות האָט דער װענעציאַנישער סענאַט אָפּגעשאַפט זיין באַפּעל וועגן אַרױסטרײבן יידן פון ווענעציע. שלמה אשכנזי און דערנאָך זיין זון, נתן, האָבן געהאַט צוטרוי אויך ביים סולטאַן מאַכמעד דעם פערטן (1595 -- 1603),

בעתן קעניגן פון דעם דאָזיקן סולטאַן האָט ביים הויף געהאַט אַ גרויסן איינפלוס אויך די עגערגישע און קלוגע יידישע פרוי אסתר קיעראַ. צו איר פּראָטעקציע פלעגן מוזן אָנקומען אפילו די טערקישע הויכגעשטעל- טע לייט און די פאָרשטייער פון די אויסלענדישע מלוכות, ווען זיי האָבן געדאַרפט עפּעס פּועלן ביים סולטאַן, נאָר ענדלעך איז זי אַרײנגעפאַלן אין אַ נעץ פון הויף-אינטריגעס און איז באַזיגט געװאָרן. איינמאָל, ווען אסתר איז געגאַנגען צום גרויס-וויזיר, זיינען אויף איר אָנגעפאַלן אונטערגע- שטעלטע מערדער און זי אכזריותדיק געטויט אויף די טרעפּ פון הויז פון גרויס-וויזיר. צוזאַמען מיט איר זיינען אויך דערהרגעט געװאָרן אירע דריי זין, אסתר איז געווען זייער רייך. צווישן יידן האָט זי געשמט וי אַ פרומע פרוי און זי פלעגט געבן פיל צדקה און שטיצן יידישע מחברים,

כדי צו איכערגיין פונעם מאַטעריעלן צום גײסטיקן לעבן פון יידן אין טערקיי, מוז מען קודם כֹּל אָנװײיזן, אַז אויף דער גאַנצער גייסטיקער יידישער שאַפונג אין טערקיי אין 16טן און אין 17טן יאָרהונדערט ליגט דער שטעמפּל פון שטרענגן קאַנטערװאַטיזם און שאַרפער רעאַקציע קעגן

58 1 0 נרעץ - די יידישע געשיכטע

יענער פרייער קולטור, װאָס האָט געהערשט צװישן די יידן אין מערב, די ספרדים, װאָס האָבן דאָ אין טערקיי געפונען נאָך יאָרנלאַנגע רדיפות און צרות אַ שוץ פאַר זיך, האָבן איצט אויף שטענדיק זיך אָפּגעזאָגט פון יענע שטרעבונגען צו פריידענקערישקייט און השׂכלה, װאָס האָבן צוגעציגן זייערע עלטערן אין שפּאַניע. די שפּאַנישע עמיגראַנטן אין טערקיי זיינען געווען זיכער, אַז נאָר די פרייזיניקייט און די שטרעבונג צו וועלטלעכקייט האָבן געבראַכט צום מאַראַנענטום און צו די אַלע צרות, װאָס זיינען דערפון אַרױיסגעקומען, און זי זיינען איצט געװאָרן בעלי-תשובות און האָבן חרטה געהאַט אויף דעם גאַנצן פריערדיקן וועג. אָנשטאָט דעם יידנטום, װאָס איז געווען פאַראײניקט מיטן אויסערלעכן גלאַנץ און וועלטלעכער בילדונג, איז איצט געבוירן געװאָרן א שטרעבונג צו אַ שטרענג-קאָנטערװאַטיון יידישן װעג; אָנשטאָט דער שפּאַנישער רבניש-פילאָזאָפישער ליטעראַטור -- אַ שטרעמונג צו מיסטישע חקירות. די קבלה האָט דאָ אױיסגעשטרעקט איר האַנט דעם תלמוד און ביידע צוזאַמען זיינען געווען פון איצט אָן די הער" שנדיקע קראַפט אין יידנטום,

דער גרעסטער פאָרּשטייער פון רבנישן יידנטום אין 16טן יאֲרהת- דערט איז געווען ר' יוסף קאַרו (1488 --- 1575), ער איז געבוירן געװאָרן אין שפּאַניע פיר יאָר פאָרן גירוש, און נאָך אין די קינדער-ײאָרן האָט ער אָנגעהויבן זיין װאַנדער-לעבן, נאָך לאַנגע װאַנדערונגען האָט ער צוזאַמען מיט זיינע עלטערן זיך באַזעצט אין טערקיי, וואו ער האָט געוואוינט אין גיקאָפּאָל און אין אַדריאַנאָפאָל, דאָ האָט ער זיך אָפּגעגעבן צום לערנען און האָט אַרױסגעװיזן וואונדערבאַרע פעאיקייטן, אין 1522 האָט ער פאָר- גענומען אַ ריזן-ארבעט: דורכצוקוקן דעם גאַנצן געזעצגעבערישן מאַטע- װיאַל, אַלע הלכות און דינים צוזאַמען מיט די פּירושים און פאַרשידענע מיינונגען, װאָס האָבן זיך אָנגעקליבן פון דער עפּאָכע פון תלמוד ביז דער צייט פון מחבר, קאַנטראָלירן דאָס אַלץ לויט די ערשטע קװאַלן און דער- נאָך דאָס סיסטעמאַטיזירן, עס האָט זיך געפאָדערט אַן אומגעוויינלעכער שאַרפער געדאַנק און געניאַלער זכרון, כּדי אױיסצופאָרשן, פון װאַנען עס שטאַמט יעדער באַזונדער דין און הלכה, דורכצוקוקן און קאַנטראַלירן אַלע פאַרשידענע פירושׂים. אָפּטמאָל איו דעם מחבר אויסגעקומען צו טרעפן זיך מיט אַזעלכע פראַגן, וועגן וועלכע עס זיינען געווען פאַרשידענע מיינונגען פון פאַרשידענע יידישע גרויסע געלערנטע, װאָס זיינען סותר

דער נייער צענטער אין טערקיי הי 59

איינער דעם צווייטן, און כדי צו באַשטימען ווער פון זיי ס'איז גערעכט, האָט ר' יוסף קאַרו וי געמאַכט אַ מין בוררים-געריפט פון די דריי גרעסטש | פאָרשטייער פון דער יידישער הלכה: אַלפּטי, רמב"ם און רא"ש -- אויב צוויי פון די גרויסע אױטאָריטעטן האָבן זיך אַרױיסגעזאָגט פאַר איין מלל" נונג, איז די דאָזיקש מיינונג געבליבן די ריכטיקע און לויט דעם האָט דער מחבר באַשטימט דעם דין אין דער פּראַקטיק, צװאַנציק יאָר האָט ר' יוסף קאַרו געאַרבעט אויף דעם ריזרווערק, און דאָס פֿאַרענדיקט אין צפת (1525), וואו ער האָט גלייך פאַרנומען דאָס אָנגעזעענסטע אָרט צווישן די דאָרטיקע תלמודיסטן, דער צפתער רב, ר' יעקם בירב האָט פייערלעך גע" געבן ר' יוסף קאַרו סמיכה אויף רבנות. קאָרו האָט געאַרבעט אויף זיין ווערק נאָך עטלעכע יאָר און ענדלעך דאָס אָפּגעדרוקט אונטערן נאָמען ,בית-יוסף", אין דער פאָרעם פון אַ פּירוש צו די פיר גרויסע ;טורים",

שפּעטער האָט רי יוסף קָאֲרו זיך אַרומגעזען, אַז די פאָרעם פון זיין ווערק איז צוגעפּאַסט נאָר פאַר געלערנטע, אָבער נישט פאַרן פאָלק, װאָס דאַרף נישט די אויספירלעכע דערקלערונגען און חקירות וועגן יעדן דין נאָר אַ פּראַקטישן וועגווייזער אין דער פאָרעם פון קורצע און קלאָרע די" נים. דאַן האָט ר' יוסף קאָרו פאַרקירצט זיין װערק, אַרױסגענומען פון אים נאָר דעם פּראַקטישן טייל, װאָט איז צוגענגלעך פֿאַר אַלע, און אין אַזאַ פאָרעם, אונטער דעם נאָמען ,שלחן ערוך", צום ערשטן מאָל דאָס אָפּגע" דרוקט אין ווענעציע. דער /שלחן ערוך", פּונקט וי די ;טורים", איז איינ" געטיילט אין פיר טיילן: ארח חיים (דיגים וועגן תפלה און וועגן שבת און יום"טוב); יורה דעה (ועגן שחיטה, טרפה אדג"?); אבן העזר (ועגן פאַ- מיליעןילעבן): חשן משפּט (וועגן געלט-ענינים),

דער גשולחן ערוך" איז געווען דאָס לעצטע װאָרט פון דעם רבנישן יידנטום: מיט אים איז וי געשלאָסן געװאָרן די רבנישע ליטעראַטור, ווייל ער האָט אין זיך אַנטהאַלטן אַלע דינים, הלכות און פּירושים. ,לעבן לױיטן שלחן ערוך" -- דאָס איז דאָס פּראָגראם פון יעדן ערלעכן יידן, װאָס דער" שרעקט זיך נישט פאַר די אַלע טויזנטער דינים, װאָס זיינען דאָרט צונוים" גענומען. עס איז קיין וואונדער נישט, װאָט דער ;שלחן ערוך" האָט געהאַט אַזאַ גרויסן דערפאָלג: פון 1564 בִיז 1600 האָט ער אױסגעהאַלטן אין פארשידענע שרטער אָכט אוױיפלאַגעס אין זיין פולשטענדיקער פֿאָרעם, אויסער די איינצלנע חלקים זיינע, װאָס זיינען פיל מאָל אָפּגעדרוקט גע"

60 גרעץ - די יידישע געשיכטע

װאָרן. אין צוויי אָדער דריי יאָר אַרום נאָך דעם, וי דער ;שלחן ערוף" איז דערשינען, האָט ר' משה איסערליש, דער קאָפּ פוֹן די פּוילישע רבנים, איינגעפירט דעם גשלחן ערוך" אין לעבן מיט פיל אייגענע הוספות, לױט די דאָרטיקע מנהגים, :

די יידן פון יענער צייט האָבן מיט מורא און מיט גרויס דרן:ארץ געקוקט אויף דעם דאָזיקן ווערק, וואו עס איז אַרײנגעלײגט געװאָרן אַזױ פיל גייסט און געדאַנק, פיל האָבן געהאַלטן ר' יוסף קאַרו פאַר אַ געט- לעכן מענטשן, און די לעגענדע האָט דערציילט, אַז ווען ר' יוסף קאַרו האָט געהאַט עפּעס אַ האַרבע שאלה, האָט מען אים פון הימל אָנגעוויזן, וי אַזױ זי צו לייזן. ר' יוסף קאַרו אַלײין האָט נוטה געווען צו קוקן אויף זיך װוי אויף אַ געטלעכן מאַן, און אין ספר ,מגיד משרים", װאָס דער מחבר דערפון איז, וי מען זאָגט, ר' יוסף קאַרו, שילדערט ער זיך אַלײן וי אַן אויבערמענטשן. אין דעם ספר ווערט דערציילט אַז יעדע נאַכט פלעגט צו אים קומען אַ געהיימער שליח (דער ;מגיד"), און אים אַנטפּלעקן אַלע האַרבע ערטער אין תלמוד, ענטפערן אויף אַלע שאַרפע שאלות, לערנען אים, וי אַזױ צו ווערן דער ;ראש הגולה" און װוי אַזױ צו פאַרפולקאָמען זיך אין מצוות, כדי צו ווערן אַ קדוש. אַזױ וי ער איז געווען פון דער נאַ- טור גענייגט צום מיסטיציזם, איז דער מחבר פון ;שלחן ערוך" די לעצטע יאָרן אַרונטערגעפאַלן אין גאַנצן אונטער דער השפּעה פון די מקובלים, פון וועלכע עס איז אַרױסגעקומען דער באַרימטער אר"י,

ר' יצחק לוריאָ (אר"י) איז געבוירן געװאָרן אין ירושלים אין יאָר 4 ביי אַ פאַמיליע פון אַשכנזים. אין די קינדערײיאָרן האָט ער פאַרלוירן זיין פאָטער און זיך דערצויגן אין הויז פון זיין רייכן פעטער אין קאַאיראָ. דאָרט האָט ער געלערנט ביים קאַאירער רב, ר' דוד אֵבו זמרה. אָבער די טרוקענע הלכה האָט נישט באַפרידיקט די צעפלאַמטע פאַנטאַזיע פון דעם יונגן לוריאָ און ער האָט זיך פאַרטיפט אין ,זהר" און אין אַנדערע קבלה- ספרים. צו פופצן יאָר האָט ער חתונה געהאָט מיט זיין קוזינע און זיין ריי- כער פעטער האָט אים וייטער אויסגעהאַלטן, אַזױ אַז ער האָט געהאָט די מעגלעכקייט אָפּצוגעבן זיין גאַנצע צייט פאַר ספרים. אין אַ משך פון זיבן יאָר האָט ער פאַרבראַכט אַלע זיינע טעג אין התבודדות, אין אַ הייזל ביים ברעג פון נילוס, און נאָר אין די שבתדיקע טעג האָט ער פאַרבראַכט מיט זיין פאַמיליע, דאָס אָפּגעזונדערטע איינזאַמע לעבן, די תעניתים און

דער נייער צענטער אין טערקיי 61

נאַכט-:װאַכן האָבן אים דערפירט ביז האַלוצינאַציעס, צייטנווייז פלעגט ער אַרײנפאַלן אין עקסטאַז און דאַן פלעגט זיך אים אויסווייזן, אַז ער הערט עפּעס געטלעכע שטימען און זעט וואונדערבאַרע דערשיינונגען. אין 1569 איז דער אר"י געפאָרן קיין פּאַלעסטינע און נאָך אַ קורצן אויפהאַלטן זיך אין ירושלים איז ער געקומען קיין צפת, וואו ער איז זיך באַלד צונויפגף" גאַנגען מיט דער אָרטיקער גרופּע מיסטיקער. די לעצטע זיינען געװאָרן פאַרשיכורט פון זיין רעליגיעזן עקסטאַז און זי האָבן אים געקרוינט וי אַ לערער, פון דאַן אָן פלעגט דער אר"י צוזאַמען מיט זיינע תלמידים מאַכן שפּאַצירן איבער די װויסטע פעלדער הינטער דער שטאָט אָדער איבער די בית-עלמינס און דאָרט אַנטדעקן פאַר זיי די סודות פון דער אמונה. אין באַשטימטע טעג, באַזונדערס פרייטיק, פלעגן זיי אַװעק אין נאָענטן דאָרף מירון, וואו עס געפינט זיך, לויט דער לעגענדע, דאָס קבר פון ר' שמעון בן יוחאי, דער כלומרשטער מחבר פון ,זהר", דאָ פלעגן פאָרקומען מיסטישע צערעמאָניעס: מ'האָט געזונגען התלהבותדיקע לידער און גערעדט ועגן משיחן און וועגן נאָענטן ,קץ". איינמאָל, דערציילט די לעגענדע, פרייטיק פאַרנאַכט איז דער אר"י צוזאַמען מיט זיינע תלמידים װווי געװײַנלעך, גע גאַנגען אין שטאָט אַרין, אָנגעטון אין ווייסע קיטלען, צו באַגעגענען די ;שבת מלכתא"; אין מיטן דער תפלה האָט דער אר"י געפרעגט זיינעץ תלמידים: , איר ווילט באַלד גיין קיין ירושלים און דאָרט שבת האַלטן?" די תלמידים האָבן זיך זייער געוואונדערט, ווייל דעם מהלך פון צפת קיין ירושלים האָט מען נישט געקענט איבערגיין אין איין שעה, און זיי האָבן געענטפערט, אַז זיי מוזן פריער מודיע זיין װעגן דעם זייערע ווייבער. דאַן האָט דער אר"י אין פאַרצוייפלונג פאַרבראָכן די הענט און אויסגעשריגן: קוויי איז צו אונדז, װאָט מיר האָבן נישט זוכה געווען! איך האָב געזען, אַז אין יענער שעה איז משיח גרייט געווען צו קומען קיין ירושלים, און ווען איר זאָלט געווען מסכים זיין, װאָלטן מיר באַלד אויסגעלייזט געװאָרן פון ;גלות",

געשטאָרבן איז דער אר"י פלוצלינג: ער איז געפאַלן אַלס קרבן פון דער דזשומאַ אין אױיגוסט 1572, 38 יאָר אַלט. דער דאָזיקער פּלוצימדיקער טויט האָט געמאַכט אַן אומגעחייערן איינדרור אויף זיינע תלמידים און נאָך מער פאַרהײיליקט זיין נאָמען. מען האָט אָנגעהױבן שמועסן אַז {' יצחק לוריא איז געווען דער משיח בן יוסף, װאָס דאַרף, לוט אַ לעגענדע,

62 נרעץ - די יידישע געשיכטע

קומען אַ קליינע צייט פאַר דעם אויסלייזער --- משיח בן דודן, און דעם ארי"ס תלמידים זיינען געווען זיכער, אַז מן השמים האָט מען נישט דער- לאָזט, ער זאָל אויספירן זיין שליחות. דער פאָרזעצער פון אר"י איז געווען זיין נאָענטסטער תלמיד ר' חיים װיטאַל (1542 -- 1620), אַ זון פון אַ סופר, װאָס איז איבערגעפאָרן פון איטאַליע קיין ארץ ישראל. װיטאַל האָט שריפטלעך איבערגעגעבן דאָס, װאָס זיין רבי האָט געלערנט בעל מפֿה, אין אַן ענגן קרייז פון תלמידים און דערביי האָט דער תלמיד אַרײנגעלײגט פיל פון זיינע אייגענע געדאַנקען אין מויל פון רבין.

די קבליסטישע שיטה פון אר"י און װיטאַל איז אין טעאָרעטישן טייל געווען כמעט די זעלבע, װאָס די קבלה פון 13טן יאָרהונדערט; זי איז געגרינדעט אויף דער לערע וועגן ;אין סוף" און /ספירות". די אָריגי נאַליטעט פון דער נייער קבלה באַשטײט נאָר אין דער פּראַקטישער זייט. די מיסטישע לערע האָט געפאָדערט באַשטימטע פאָרמען און צערעמאָ- ניעס. דער מענטש האָט זיך דערווייטערט -- װי די לערע פון דער קבלה זאָגט --- פון זיין געטלעכן מקור, פון דער װעלט פון די ריינע גייסטער אָדער ,ספירות", און איז פאַרזונקען געװאָרן אין דער טומאה, אין דער וועלט פון אומריינע ,כחות" אָדער קליפּה, --- דעריבער דאַרף יעדער אמתער מאמין זיך אָפּרײניקן פון די שלעכטע קליפּהשע עלעמענטן, װאָס האָבן זיך באַהעפט אין זיין נשמה, און דורך געוויסע מיסטישע פאָרמען זיך ווידער באַהעפטן מיטן געטלעכן מקור. אָפּרײניקן די נשמה קאָן מען אי" בערהויפּט דורך ,, בלאָנדזשען" אָדער דורכן גלגול. די נשמה פון זינדיקן באַזעצט זיך נאָך זיין טוט אין אַן אַנדער מענטשן, און אוב זי װערט נישט אויסגעבעסערט אין דעם דאָזיקן נייעם קערפּער, ווערט זי מגולגל אין אַ צווייטן מענטשן, דערנאָך אין אַ דריטן און אַזױ ווייטער, ביז זי ווערט ריין, עס טרעפט אפילו אַמאָל, אַז די נשמה פון אַ מענטשן ווערט מגולגל אין אַ חיה און מוז אויסשטיין די גרעסטע ליידן, ביז זי גייט אַרױס ריין פון זינד. די נשמה פון צדיקים ווערט מגולגל אין מענטשן, װאָס גאָט האָט זיי אָנגעצײכנט אַ גרויסע צוקונפט אין לעבן. לוט געוויסע סמנים קאָן מען אפילו דערקענען, װאָס פאַר אַ גרויסע נשמה עס לעבט אין יעדן גרויסן מענטשן. ווען אַלע נשמות װעלן אָפּגערײניקט וערן, דאַן װעט קו מען משיח. דעם דאָזיקן ליכטיקן מאָמענט קענען מיר אָבער דערנענטערן, ווען מיר זאָלן זיך פאַרטיפן און אָנשטרענגען אונזער רעליגיעזן רצון, ווייל

דער נייער צענטער אין טערקיי יה 68

צווישן דער און יענער ועלס עקזיסטירט אַ שטענדיקע, אומאויפהערלעכע טאַרבינדונג: יעדעס װאָרט, יעדע טאט אויף דער װעלט מאַכט אַ געװיסן רושם אויף יענער ווטלט, פון א תפלה אָדער פון אַ געװויסן רעליגיעזן מנהג הענגען אָפּ גאַנצע װעלטן, װייל יעדע מינדסטט דעליגיעזע תנועה אוף דער װעלט קאָן מאַכן אַן איבערקערעניש אין די אויבערשטע װעלטן. עס זיינען פאַראַן געוויסע רעליגיעזע שפּרוכן, װאָט וען זיי ווערן געזאָגט אין דעם ריכטיקן מאָמענט, אין דער געהעריקער גוטער שעה, קענען זיי ענדערן דעם גאַנצן גורל פון מענטשן. דורך באַשװערן קען מען אַרױסטרייבן אַ דבוק און אויסהיילן פארשידענע קראַנקײיטן, די בעסטע ייט אויף זיך צן בא" העפטן מיט די העכערש װעלטן איז שבת. בעת די שבתדיקע סעודות זיצן צווישן אונדז אומבאמערקט ,דער הייליקער זקן? (גאָט) און גאַנצע פּמליות פון מלאכים, ישדער יופ"טוב האָט זיין סימבאָלישע באדייטונג. אַזוי, צום ביײישפּיל, דער זיבעטער טאָג פון סוכות, הושענה רבה, האָט ביי די צפתער מקובלים באַקומען א באַזייטונג פון צווייטן ,יום כפור", ווען אויפן הימל ווערט ענדגילטיק באַשלאָסן דער גורל פון מענטשן אויף דעם קומענדיקן יאָר, שרב הושענה רבה דארף מען זיין אַ גאַנצע נאַכט װאַך און פֿאַר" בורענגען אין לייענען שטיקלעך פון ,זהר". וי אַן הוספה צום ,שלחן ערוך" פון ר' יוסף קארו איז אפילו אַרויסגעגעבן געװאָרן אַן אַפּאַקריפישער ,שולחן ערוך אַר"י", וואו עס זיינען אויסגערעכנט אַלע סימבאַלישע צש" רעמאַניעס פון די מקובלים, :

אויף אַזאַ אופן איז אין ארץ ישראל אין דער צווייטער העלפט פון 6טן יאָרהונדערט אַנטשטאַנען די פּראַקטישע קבלה, ועלכע אונטעף- שיידט זיך פון דער קבלה פון דער שפּאַנישער שול דערמיט, װאָס די לעצ" טע איז נאָר געווען א גייע רעליגיעזע מעטאַפיזיק און האָט מיט דער פּראַקטיק גאָרנישט געהאָט צו טון, בשעת די קבלה פון אר"י איז געווען דורכאויס פּראַקטיש, האָט געװאָלט ווירקן אויף דעם געפיל און אוֹיף די מעשיט פון לעבעדיקן יידן. די גרויסע ליידן, װאָס יידן האָבן איבערגעלעבט אין ענדע פון מיטלאַלטער, האָבן אַרױפגעלײגט אַ חותם פון טיפן טרויער אויף דער יידישער נשמה. דערצו איז נאָך צוגעקומען דער איינדרוק פון זי חורבות אין ארץ ישראל און די דערמאָנונג וועגן דער אַמאָליקער יידישער גרויסקייט, --- דאָס אַלץ צוואַמען האָט אויפגעװעקט אין דער יידישער נשמה אַן אומקלאָרע בענקשאַפט נאָך משיח דעם אויסלייזער, פיל האָט זיך

04 הי גרעץ - די יירישע געשיכטע

אויסגעוויזן, אַז דער מאָמענט איז שוין נאָענט, אַז די יידישע צרות האָבן שוין איבערגעפולט דעם ברעג און אַז איצט מוז שוין קומען יענע צייט, וועגן וועלכער עס האָבן גערעדט די נביאים. מ'דאַרף זיך נאָר מכין זיין צום ;קץ"*, מ'דאַרף זיך נאָר פאַרטיפן אין תפלה און אין קדושה, אָפּרײניקן די נשמות דורך תשובה און דאַן װועט קומען משיח. דער ,זהר", װאָס איז פריער געווען פאַרשפּרײט נאָר אין געציילטע עקזעמפּליאַרן, איז גראָד צו יענער צייט אָפּגעדרוקט געװאָרן צום ערשטן מאָל אין איטאַליע אין צוויי אויפלאַגעס, אַזױי אַז ער איז געװאָרן פאַרשפּרײט צווישן אַ גרויסן קרייז פון יידישן פאָלק. באַזונדערס התלהבותדיקע אָנהענגער האָט די מיסטישע לערע געפונען אין צפת, וואו נאָך אין די צייטן פון די איסיים פלעגן זיך הערן רייד וועגן ;/תשובה" און וועגן דער גאָענטקײיט פון דער ,מלכות השמים", אין דער דאָזיקער שטאָט, װאָס איז געווען באַזעצט כמעט דורכ- אויס פון יידן, האָט זיך אָרגאַניזירט אַ גרופּע פון מקובלים און פאַרחלומ" טע מיסטיקער, װי שלמה אַלקאַביץ, משה קאָרדאַָװעראָ, אליהו דע װידאַס און אלישע עליקה. די מיטגלידער פון דער גרופּע פלעגן זיך פאַרזאַמלען יעדן פרייטיק און זיך מתודה זיין איינער פאַרן צווייטן אין די זינד, װאָס זי זיינען באַגאַנגען במשך פון דער װאָך. די גרופע האָט זיך גערופן ?סכת שלום" (דאָס געצעלט פון פרידן); און ווען דער אר"י איז צו זיי אַרײנגע- טראָטן וי אַ מיטגליד (אין 1570), האָט די גרופּע באַלד באַקומען פליגל און דערװאָרבן אַ גרויסן איינפלוס אויף ברייטע יידישע קרייזן. די פּראַק" טישע קבלה האָט באַשאַפן אין פאָלק אַ פאָרשטעלונג וועגן לעבן, װוי וועגן אַ ,טאָל פון טרויער", ווייל דער מענטש איז שטענדיק אַרומגערינגלט פון שלעכטע גײיסטער, װאָס שטרעבן אים אומצונרענגען. דער ייד איז געװאָרן פּעסימיסטיש געשטימט, פאַרחושכט, פאַרטריערט און פאַרזונקען אין שטענדיקע מחשבות וועגן די שרעקלעכע יסורים פון גיהנם, וועגן גלגולים און זינד, אין אַלגעמײן איז די פּראַקטישע קבלה געוען א שריט צוריק, ווייל דער אינטערעס צו גייסטיקער געזונטער אַרבעט איז געװאָרן אָפּגע- שװאַכט. צו די תרי"ג מצוות און טויזנטער דינים פון תלמוד זיינען איצט צוגעקומען נייע דינים און מנהגים; די פאָראורטיילן צװישן פאָלק האָבן זיך פאַרמערט און צוגעגרייט אַ באָדן פאַר די פאַלשע משיחים, פאַר פאַר" שידענע שאַרלאַטאַנעס-פאַרשװערער און ,, אויסלייזער".

איין מעלה האָט די קבלה געהאַט, װאָס זי האָט אַ ביסל אויפגע-

דער נייער צענטער אין טערקיי 68

מונטערט דאָס געפיל און אַנשטאָט דעם טרוקענעם דין איז געשאַפן גע" װאָרן אַן אינטערעס צו דער אגדה און פּאָעזיע. צו יענער צייט האָט דער סאַלאָניקער געלערנטער ר' יעקב בן חביב אַרױסגענומען אַלע אגדות פון תלמוד און אַרױסגעגעבן זיי אין אַ באַזונדער ווערק אוגטערן נאָמען ;עין יעקם?, זיין זון ר' לוי בן חביב האָט דאָס װוערק דערנאָך אויסגעבעסערט און דער ,עין יעקב" איז געװאָרן אַ פּאָפּולער ספר צװישן יידן. אָנשטאָט די למדנים זיינען איצט געקומען די מגידים, װאָס האָבן געלערנט דאָס פאָלק אין אַ פּאָפּולערער פאָרעם, און אנשטאָט די טרוקענע חקירות איז אָנגענומען און באַליכט געװאָרן די אגדה, די פּאָעטישע דערציילונג. די דאָזיקע ווירקונג פון דער אגדה איז זייער באַמערקבאַר אין די דרושים פון ר' משה אַלשיך, א תלמיד פון ר' יוסף קאַרו. איינער פון דער מיסיטייקער"גרופע, ר' שלמה אַלקאביץ, איז דער מחבר

פון דעם שיינעם הימן ,לכה דודי", מיט וועלכן מען באַגריסט איצט דעם שבת אין אַלע יידישע שולן. אין דעם הימן זעט זיך אַרױס דער מיטטישער קולט פון דער ;שבת-מלכתא" אָדער ,כלה", װאָס פאַרבינדט דעם יידן מיט גאָט, און דאָ הערט זיך אויך די טרויעריקע בענקשאַפט נאָך דער מן" טער ציון, װאָס דריקט זיך אויס אין די ליײידנשאַפטלעכע ווערטער:

מקדש מלך, עיר מלוכה, קומי צאי מתוך ההפכה!

רב לך שבת בעמק הבכא!

אלקבץ האָט אויך פאַרפּאַסט אַנדערע מיסטישע תפלות און געשריבן פּירושים צו פאַרשידענע ספרים פון דעם תנ"ך. ער איז געקומען קיין ארץ ישראל פון דער אײראָפּעאישער טערקיי און דאָרט געלערנט קבלה בי דעם סאַלאַניקער פּרוש ר' יוסף טייטיצאק, וועגן וועלכן ס'האָט זיך דער" ציילט, אַז ער איז פערציק יאָר געשלאָפן אויף אַ קוױצער באַנק, די פיס אַראָפּגעהאַנגען, כדי נישט צו האָבן קיין הנאה פון שלאָף. אין צפת איו אַלקאַביץ געװאָרן אַן אינטימער פריינט פון ר' יוסף קאַרו און איינער פון די גרינדער פון דער קבליסטישער גרופּע, צו וועלכער עס איז דערנאָך צו" געשטאַנען דער אר"י. אין 1571 האָט אלקאביץ און זיינע חברים אין אַ באַזונדער עקול קורא" מודיע געווען דער ועלט, אַז אין דער אָנװעונהײט פון אַ גרויסן פּובליקום האָט מען אַרױסגעטויבן אַ דבוק פון איינער אַ קראַנקער פרוי, אין צפת. דער דבוק זאָל האָבן זיך מתודה געווען פאַר די קבליסטן, אַז ער איז אַ גלגול פון איינעם אַ גרויסן בעל עבירה און האָט

00 גרעץ - די יידישע געשיכטע

זיך באַזעצט. אין קערפּער פון אַ משוגענער פרוי, כדי אויסצוקויפן זיך פון די פריערדיקע זינד. מיט גרויס מי האָט מען דעם דבוק אַרױסגשטריבן פון קערפּער פון דער אומגליקלעכער פרוי, וועלכע די מוסולמענער האָבן געװאָלט פאַרברענען, װי אַ מכשפה,

דער קרוב פון אַלקאַביץ, ר' משה קורדואירה (70-1522), איז גע" ווען אַן אָנגעזעענער טעאָרעטיקער פון דער נייער פּראַקטישער קבלה. ער האָט געפּרואװוט באַשאַפן אַ סיסטעמאַטישע קבליסטישע טעאָריע און די אידייע וועגן צען ספירות איז אין זיין לערע שוין איינער פון די דאָגמעס, װאָס ווער עס גלויבט נישט אין זיי, װערט גערעכנט פאַר אַן אפּיקורוס, פון די דריי הייליקע ספרים: תנ"ך, תלמוד און ,זהר", איז דער לעצ- טער, לוט דער מיינונג פון ר' משה קורדואיראָ, דאָס סאַמע װיכטיקסטע, אויב ר' משה איז געווען אַ גרויסע טעאָרעטישע קראַפט פון דער קבלה, איז זיין תלמיד ר' אַליהו דע-ווידאש געווען זייער פּאָפּולער צווישן יידן דורך זיין ספר ,ראשית חכמה", װאָס איז געװאָרן אַ נייטיקע זאַך אין יעדער פרומער יידישער שטוב. דער ספר איז געגרינדעט אויף דעם זאַץ ;.ראשית חכמה יראת ד'", און דער מחבר באַמיט זיך טאַקע אָנצואװאַרפן אַזאַ יראה אויף זיינע לייענער. מיט שרעקלעכע פאַרבן שילדערט ער די יסורים פון גיהנם און פאָדערט פון אַלעמען עפנטלעכע תשובה און יסורים, אַזױ, צום ביישפּיל, איינער, װאָס איז באַגאַנגען דעם חטא פון זנות, דאַרף ווינטער יעדן טאָג זיצן אַ שעה נאַקעטערהייט אין שניי אָדער אין קאַלט װאַסער, און זומער --- צוישן פליגן און בינען, װאָס זאָלן בייסן זיין לייב, אַ רכילותניק אָדער פּראָצענטניק, װאָס יל תשובה טאָן, דאַרף מחילה בעטן ביי די, װאָס ער האָט באַלײידיקט, דערנאָך פאַסטן פערציק טעג, אָפן זיך מתודה זיין אין שול און דערנאָך באַקומען אַ געוויסע צאָל מלקות. --- דער אראשית חכמה" איז שפּעטער אָפּגעדרוקט געװאָרן עטלעכע מאָל און איז געװאָרן זייער פאַרשפּרײט צוישן פאָלק,

אויסער די ספרים, װאָס זיינען דערשינען מיטן נאָמען פון מחבר, זיינען אין יענער צייט אַרױס אויך פיל קבלה-ספרים אָן אַ נאָמען פון אוי" טאָר און שפּעטער האָט מען די אַלע ספרים צוגעשריבן דעם אר"י אליין, עס זיינען אויך געווען פאַרשפּרײט פאַר יחידי סגולה נישט געדרוקטע כתכים און די אַמאַטאָרן פלעגן דערפאַר צאָלן גרויסע געלטער, פון דער דאָזיקער אַפּאָקריפישער (אָן נאָמען פון מחבר) ליטעראַטור זיינען צואַ-

דער נייער צענטער אין טערקיי עי א - מענגעשטעלט געװאָרן שפּעטער די באַװואוסטע קבלהיספרים: ,,עץ חיים", ,, ספר פונות?, ,,גלגולים? און אנדערע, װוי אויך ,;שבחי אר"י* און ,,חזי" נות חיים װיטאָל?. : די דעליגיעזע פּאָעזיע האָט דעמאָלט געהאט אַ טאַלאַנטפלן פאַף" טרעטער אין דער פּערזאָן פון ר' ישראל נגארה רב אין דמשק און עזה. זיינע שול-פּזמונים אויף העברעאיש און תרגום-לשון, װאָס זיינען צונוים- געזאמלט אין ספר ,,זמירות ישראל", זיינען דורכגעדרונגען מיט אַ טיף רעליגיעז-נאַציאָנאַלן געפיל,. פיל פון זיי זיינען אריינגענומען געװאָרן אין די סידורים און באַזונדער פּאָפּולער איז זיין פּזמון ,יה רבון", װאָס איז אריין אין דער זאַמלונג פון די שבתדיקע זמירות, אין 16-טן יאָרהונדערט זיינען אין טערקיי פאַרעפנטלעכט געװאָרן אייניקע היסטאָרישע דערמאָנונגען, װאָס האָבן נישט װינציק מיטגעהאָלפן צו פאַרשטאַרקן דאָס נאַציאָנאַלע געפיל, אין 1550 איז אין טערקיי דער" שינען אַ מערקווירדיקע היסטאָרישע כראָניק פון די יידישע צרות אין מיטל-אַלטער, מיטן נאָמען ,,שבט יהודה". דאָס דאָזיקע בוך איז אַ ווערק, אויף וועלכן עס האָבן געאַרבעט דריי דורות, אָנגעהױיבן האָט עס שרייבן דער געלערטער ר' יהודה אבךווערנא, װאָס האָט געלעבט אין סעוויליע אין דער צווייטער העלפט פון. 15-טן יאָרהונדערט; דעם גרעסטן טייל פון בוך האָט דערשריבן זיין זון אָדער אייניקל שלמה אבךווערנא, װאָס איז אַגנטלאָפּן פון פּאָרטוגאַל קיין טערקיי און אַרויסגעגעבן האָט דעם ספר, מיט אייגענע הוספות, דער זון פון ר' שלמח, ר' יוסף אבך-ווערנא, א רב אין אַדריאַנאַפּאָל, אין ,שבט יהודה" װערן אויספירלעך געשילדערט די עפּיזאָדן פון דער געשיכטע פון די רדיפות אויף יידן אין שפּאַניע און אין פּראַנקרייך; באַזונדעדס אויספירלעך וװוערן אַרומגערעדט די דיספּוטן צווישן די יידישע געלערטע און די קאַטױליקן, די שילדערונגען אין דעם ספר זיי- נען געשריבן אָן אַ שום כּראָנאָלאָגישער אָרדנונג, דערפאַר איז אָבער דאָס גאַנצע בוך געשריבן אין אַן איײנפאַכן שיינעם סטיל און דער איינדרוק איז זייער אַ שטאַרקער. דער ,,שבּט יהודה" אין נאָך איצט אויך איינער פון די הױפּטיקװאַלן פאַר דער געשיכטע פון יידן אין מיטל-אַלטער,

יעדער פרישער אומּגליק, יעדער נייער שייטערהויפן און גירוש אין שפּאַניע און אין פּאַרטוגאַל האָט פאַרשטאַרקט די יידישע איסואנדע"

08 גרעץ - די יידישע געשיכטע

רונג, װאָס האָט גרופּן אָדער מאַסנװײז זיך אַ לאָז געטון קיין טערקיי זוכן אַ חיים און אַ בית-ימקלט פון די שרעקלעכע יסורים, און אויף דעם וועג פון די פאַרטריבענע און פאַרװאָגלטע איז דער ערשטער עטאַפּ געווען איטאַליע, צו די איטאַליענישע פּאָרטן האָבן זיך די שפּאַנישע און פּאָרטוגעזישע מגורשים אַ לאָזיגעטאָן מאַסנװײז און ערשט פון דאָרטן האָבן זי זיך געלאָזט קיין טערקיי. פיל יידן זיינען אָבער אויך פאַרבליבן אין איטאַליע און פון די פּאָרטן זיך פאַרשפּרײט איבער די אינערלעכע פּראָװינצן פון לאַנד. דאָס האָט געבראַכט דערצו, אַז דער יידישער צענטער אין איטאַליע זאָל ווערן באַדײטנדיק פאַרגרעסערט. אָבער צוזאַמען דערמיט זיינען יידן געװאָרן פיל מער באַמערקבאַר און אָנגעזעענער אין די אוגן פון דער אַרומיקער באַפּעלקערונג, און די ,,יידנפראגע", װאָס האָט פריער, ווען זי יידישע באַפּעלקערונג אין איטאַליע איז נאָך געווען גאָר קליין, נישט עק- זיסטירט, איז איצט, אין 16-טן יאָרהונדערט אַרויפגעשװימען אויף דער טאָג-אָרדענונג און פאַר די איטאַליענישע יידן האָט זיך אָנגעהויבן אַ נייע עפּאָכע פון צרות און רדיפות,

אין אייניקע ערטער האָבן די ספרדישע עמיגראנטן פון די יידן און מאַראַנען, צוישן וועלכע עס זיינען געווען נישט װינציק באַנקירן, סוחרים און נוצלעכע אונטערנעמער, געפונען אַ גוטן אויפנעם און די מאַכט האָט אפילן געקוקט צװישן די פינגער אױיף די אַנטלאָפענע מאַראַנען, װאָס זיינען אין איטאַליע בפרהסיא ווידער געװאָרן יידן. אָבער אין דעם רוב טייל איטאַליענישע שטעט האָבן די יידישע האַנדלס-פעאיקייטן אַרױסגע- רופן ביי דער קריסטלעכער באַפעלקערונג אַ פּחד פאַר קאָנקורענץ. צו די עקאָנאָמישע סבות איז נאָך צוגעקומען דער רעליגיעזער האַס און פאַר די עמיגראַנטן, װי פאַר די איינגעבוירענע איטאַליענישע יידן, האָבן זיך אין אָנהױב פון 16-טן יאָרהונדערט אָנגעהויבן די מיטלאַלטערישע פאַר- פאָלגונגען מיט אַלע זייערע אכזריותן,

די ערשטע איז ארויפגעטרעטן אויף דעם וועג די װענעציאַנישע רע- פּובליק. דאָ איז דער אריינפלוס פון די רייכע און געבילדעטע ספרדים און זייער אנטייל אין דער גרויס-אינדוסטריע געווען פון איין זייט נוצלעך פאַר דער רעפּובליק; פון דער צווייטער זייט האָבן אָבער די ספרדים, וי פעאיקע קאָנקורענטן, אַרױסגערופן אַ פּחד ביי די קריסטלעכע סוחרים,

און די אינטערעסן פון דעם האַנדלסיקלאַס האָבן ענדלעך גובר

דער נייער צענטער אין סטערקיי 09

געווען די אינטערעסן פון דער מלוכה. אין 1516 זייגען די װענעציאַנישע יידן געצוואונגען געװאָרן, זיך איבערצוטראָגן פון די צענטראַלע טיילן פון שטאָט אין אַ באַזונדער קװאַרטאַל אָדער , געטאָ?. שפּעטער איז דער דאָזיקער ספּעציעל-איטאַליענישער טערמין ,,געטאָ? איבערגעגאנגען אויך פאַר די יידן פון אַנדערע לענדער און פֿאַרבליבן נאָך בִּיז היינט. דערמיט איז צום ערשטן מאָל אַרײנגעפירט געװאָרן פאַר יידן אַ באַזונדער תחום המושב און זיי זיינען באַגרענעצט געװאָרן אין זייער האַנדלס-ספערע. א צווייטש פּאָרט-שטאָט, גענואַ, האָט אָנגענומען קעגן יידן אַנדערע באַגרש- געצונגט-מיטלען: יידן האָבן געמוזט טראָגן ספּעציעלע צייכנס אויף די מלבושים און וואוינען דאָרט האָבן געמעגט נאָר חורטאָװונע סוחרים און דאַקטוירים, װאָס האָבן געהאַט א דערלױבעניש פון פּױפּסט צו פּואַק- טיצירן,

גאָר אין אַ באַזונדער לאַגע האָבן זיך געפונען די יידן פון דרום" איטאַליע. בשעת יידן זיינען פאַרטריבן געװאָרן פון שפּאַניע, איז קעגיג פון נעאָפּאָל געווען דער לעצטער פארשטייער פון דער אַראַגאָנער די" נאַסטיע אין איטאַליע, פערינאַנד דער ערשטער. אַזױ װי דאָס געאפּאָלער קעניגרייך איז נישט געשטאַנען אונטער דער העכערער שליטה פון שפּאַ- ניע, האָט דער באַפעל פון 1492 וועגן אַרױסטרײבן יידן פון אַלע שפּאַ- נישע פּראַװינצן נישט באַצויגן זיך זיך אויף נעאַפּאָל, דאָרט האָט טאַקע זיך באַזעצט איינע פון די ערשטע גרופעס שפּאַנישע מגורשים מיט ף' יצחק אברבנאל אין דער שפּיץ, וועלכע זיינען דורכן קעניג אויפגענומען געװאָרן פריינדלעך. ווען צווישן די פאַרמאַטערטע אימיגראַנטן האָט זיך שפעטער פאַרשפּוײט די פּעסט, און די קריסטלעכע באַפעלקערונג האָט אָנגעהױיבן פאָדעון, אַז מען זאָל די יידן אַרױסטרײבן פון געאַפּאָל, מדי די עפּידעמיע זאָל זיך נישט פאַרשפּרײטן ווייטער, האָט פערדינאַנד זיך אַרויסגעוויזן אויף אַזױ פיל ערלעך און הומאַניש, אַז ער האָט דעם פֿאַר" לאַנג נישט דערפילט און אנשטאט דעם האָט ער געהייסן אויסבויען פאַר די אומגליקלעכע קראַנקע שפּיטאָלן און זיי באַזאָרגן מיט דאָקטוירים און עסן. ווען ער האָט זיך דערוואוסט וועגן די פינאַנציעלע פעאיקייטן פון געלערנטן און געוועזענעם קאַסטילישן פּינאַנציסט, ר' יצחק אברבנאל, האָט דער קעניג פערדינאַנד אים אריינגענומען אין הויף און אים געגעבן אַ שטעל אין פיואַנץ-מיניסטעריום. די שטעל האָט אברבנאל פאַרנומען

10 נרעץ - די יידישע געשיכטע

אויך שפּעטער ביים קעניג אַלפאָנס. שפּעטער האָט ער געמוזט ליידן צו- זאַמען מיטן קעניג און צוזאַמען מיט אים גיין אין גלות. אין 1495 האָט דער פראַנצויזישער קעניג קאַרל דער אַכטער, וועלכער איז שוין פון לאַנג געווען דער פּרעטענדענט אויף דער געאַפּאָלער קרוין, איינגענומען נעאַפּאָל, און אברבנאל צוזאַמען מיט זיין באַשיצער אַלפאַנס האָבן געמוזט אַנט- לויפן פון שטאָט. אברבנאל האָט דערביי פאַרלוירן זיין גאַנץ פאַרמעגן, זיינע ספרים און האַנטשריפטן, װאָס זיינען געווען ביי אים טייערער פון אַלץ. פריער האָט ער באַגלײט דעם אַראָפּגעװאָרפענעם קעניג אַלפאָנס קיין סיציליע, וואוהין יענער איז אַנטלאָפן, דערנאָך איז ער אַריבערגע- - פאָרן אויף דער אינדזל קאָרפא און ענדלעך זיך באַזעצט אין שטעטל מאָנאָפּאָל. דאָ האָט אברבנאל זיך געקאָנט װידער נעמען צו זיין ליטע- ראַרישער טעטיקייט, װאָס ער האָט אַזױ ליב געהאַט: ער האָט דאָ פאַר- ענדיקט זיין פּירוש צו תנ"ך, װאָס ער האָט אָנגעהויבן שרייבן נאָך אין שפּאניע, און אָנגעשריבן אַ ריי אַנדערע ספרים, אין 1503 איז ער ארי בערגעפאָרן קיין װענעדיק און דאָרט פאַרבראַכט זיינע לעצטע יאָרן; גע- שטאָרבן איז ער אין װענעדיק און מקבר געווען האָט מען אים אין פּאַדואַ, וואוהין מען האָט אַריבערגעפירט זיין קערפּער,

נאָך אַ צעדיעריקער מלחמה צוישן פראַנקרייך און שפּאַניע מיט דייטשלאַנד איז דאָס נעאַפּאָלער קעניגרייך אַרײנגעפאַלן אין די הענט פון באַרימטן צורר היהודים, דעם שפּאַנישן קעניג פערדינאַנד דער קאַטאָליק, וועלכער האָט באַשטימט װי אַ הערשער אין נעאַפּאָל וויצע-קעניגן. דער ערשטער וויצע-קעניג גאָנזאַלװאָ דע קאָרדאָװאַ האָט פאַרטיידיקט יידן און נישט געלאָזט זיי אַרױסטרײבן פון לאַנד. ווען פערדינאַנד האָט געפאָדערט, אַז נעאַפּאָל זאָל אָפּגערײניקט ווערן פון די , אומגלויביקע", האָט גאָנזאַל- װאָ אים אָפּגעענטפערט, אַז יידן אין נעאַפּאָל זיינען דאָ זייער װוינציק און אויב מען װעט זיי פון דאָרטן אַרױסטרײבן, װעלן זיי מיטנעמען מיט זיך זייערע קאַפּיטאַלן און איבערפירן זיי קיין װענעדיק, װאָס קאַנקורירט אין האַנדל מיט נעאַפּאָל, פערדינאַנד האָט ענדלעך מסכים געווען, פאָרלויפיק צו לאָזן יידן ווייטער וואוינען אין נעאַפּאָל, אָבער דערפאַר האָט מען אָנ- געהויבן רודפן די מאַראַנען, װאָס זיינען אַהין אַנטלאָפן פון שפּאַניע און פּאָרטוגאַל. עס איז געגרינדעט געװאָרן אַן אינקוויזיציע, װאָס האָט נאָכגע-

דער נייער צענטער אין טערקיי 1

שפּיאָנייט די מאַראַנען און פאַרפאָלגט די, װאָס מען האָט געכאָפּט אין ,אומגלויבן",

אין יענער צייט האָט ביים ליבעראַלן גאָנזאַלװאָ געדינט וי אַ הוין" דאָקטער דער זון פון ר' יצחק אברבנאל, יהודה-לעאָן אברבנאל, דער מחבר פון די באַוואוסטע ;דיאַלאָגן וועגן ליכע", װאָס ער האָט אָנגעשריבן אויף איטאַליעניש, נאָך דעם װי גאַנזאַלװאָ איז געפאַלן (אין 1507) האָט לעאָן אברבנאל א געוויסע צייט געװואוינט ביי זיין פאָטער אין וװוענעדיק און דערגאָך אין גענוא (ער איז געשטאָױבן אין יאָר 1535), ביי דעם שפּעטער" דיקן וויצע-קעניג פון נעאַפּאָל, דאָן פּעדראַ, האָט געדינט װי אַ פינאַנץ" אַגענט דער צווייטער זון פון ר' יצחק אברבנאל, שמואל, אַ טאַלאַנטפולער פּאָליטיקער, אַ מענטש מיט אַ ברייטער נאַטור און זייער איידעלן כאַראַק- טער. זיין פרוי, בענווענידא, האָט געשמט וי אַ קלוגש און גוטהאַרציקע, און איז געווען אַ נאָענטע חברטאָרין פון דעם וויצע-קעניגס טאַכטער לעאָ- נאַראַ, װאָס האָט חתונה געהאָט מיט דעם הערצאָג קאָזמאַ מעדיטשי, דאָס אַלץ האָט אָבער נישט געקאָגט אָפּראַטעװען די יידן פון אומגליק, װאָס איז אויף זיי געקומען אומגעריכט: ווען דער דייטשער אימטעראַטאָר און שפּאַנישער קעניג, קאַרל דער פינפטער, האָט אין יאָר 1530 געמאַכט זיין טריאומף-רייזע איבער איטאַליע, האָבן די קלעריקאַלן ביי אים געפּועלט אַרױסצוטרײיבן די יידן פון געאַפּאָל, ווייל זיי ציען אָפּ די מאַראַנען פון קריסטנטום, עס האָבן נישט געהאָלפן די אַלע בקשות פון אברבנאל און פון דער טאָכטער פון וויצע-קעניג, לעאָנאָרא, --- זיי האָבן נאָר געקאַנט פּועלן ביים קעניג קאַרל, אַז די גזירה זאָל אָפּגעלײגט װערן אויף א קלינעף צייט,

אין 1532 האָט ער אַרויסגעגעבן אַ באַפעל, אַז אַלע יידן פון געאַפּאָל און דער אומגעגנט זאָלן פאַרלאָזן דאָס לאַנד; דער וויצע-קעניג דאָן"פּעדראָ, װאָס איז געווען קעגן דער דאָזיקער אַכזריותדיקער גזירה, און ר' שמואל אברבנאל האָנן ווידער געפּועלט ביים קעניג, אָפּצולײגן דעם גירוש אויף 0 יאָר, אָבער קאַרל האָט נישט אױיסגעהאַלטן דעם טערמין, און אין 1540 האָט ער ווידער באַפױלן, אַז יידן זאָלן פאַרלאָזן דאָס לאַנד. דאָ האָבן שוין נישט געקעגט העלפן קיין תחנונים, און טויזנטער יידן האָנן געמוזט פֿאַר- לאָזן געאַפּאָל, װאָס איז א לאַנגע צייט געווען אַ בית-מקלט פֿאַר די פֿאַף- טריבענש פון שפּאַניע און פּאַרטונאַל, אייניקע האָבן זיך געלאָזט קיין טער-

72 גרעץ - די יידישע געשיכטע

קיי, אַנדערע --- אין די צענטראַלע פּראָװינצן פון איטאַליע, וואו יידן האָבן געמעגט וואוינען. צוזאַמען מיט די פאַרטריבענע איז געגאנגען אויך ר' שמואל אברבנאל, הגם אים, וי אַן אויסנאַם, האָט מען דערלויבט ווייטער צו בלייבן אין נעאַפּאָל --- ער האָט נישט געװאָלט אָננעמען דעם חסד און בלייבן אין אַ לאַנד, װאָס האָט פאַרטריבן זיינע ברידער.

די רוימישע פּױפּסטן האָבן אין דער ערשטער העלפט פון 16-טן יאָרהונדערט מיט קיין זאַך נישט געשטערט דער יידישער באַפעלקערונג און אפילו זיך װינציק געזאָרגט וועגן דעם, װאָס די מאַראַנען טרעטן אָפּ פון קריסטנטום. אַזעלכע פּױפּסטן, וי אַלעקסאַנדער דער זעקסטער, יוליוס דער צווייטער, זיינען געווען פיל מער ענלעך צו וועלטלעכע לעב-יונגן, װוי צו גאָטדינער. זיי האָבן זיך װינציק אינטערעסירט מיט דער קירכע און מיט די קאַנאָנישע געזעצן און זיך נאָר באַמיט צו לעבן אַ גוטן טאָג. דע ריבער האָבן זיי רואיק צוגעזען דעם וואוקס פון דער יידישער באַפעלקע- רונג אין רוים און אין אַנדערע שטעט, װאָס האָבן געהערט צו די פּױפּסטן, און אַלײין זיך באַנוצט מיט דער טעטיקייט פון די יידישע דאָקטױירים און פּאָליטישע טוער. ערשט אין דער צווייטער העלפט פון 16טן יאָרהונדערט האָט זיך אָנגעהױבן אַ שרעקלעכע קאַטױלישע רעאַקציע, װאָס האָט פאַר- שאַפט אומגעוויינלעכע ליידן די יידן פון די פּויפּסט-לענדער.

די רוימישע קירכע, װאָס איז צו יענער צייט געװען רואינירט און דערשלאָגן דורך די קלעפּ פון דער רעפאָרמאַציע, האָט זיך גענומען פאַר- טײידיקן מיט געווער אין די הענט, און אָנגעשטרענגט די לעצטע כוחות צו ראַטעװען כאָטש דאָס, װאָס איז מעגלעך. אַ גרויסן טייל פון אײיראָפּע האָבן די פּױפּסטן שוין געהאַט פאַרשפּילט, זייער גייסטיקע אױטאָריטעט איז שטאַרק געפאַלן דורך דער רעפאָרמאַציע-באַװעגונג; די קירכע האָט דערי- בער געמוזט דורך יעזואיטישע מיטלען, אינקוויזיציעס, טורמעס און ענוים אָפּהיטן און באַפּעסטיקן די לעצטע קליינע סטאַדע, איבער וועלכער זי האָט נאָך געהאַט אַ שליטה. קעגן דעם גרעסטן פאַקטאָר פון דער אַנטװיקלונג פון מענטשלעכן געדאַנק --- ביכער-דרוקעריי --- וערט אויפגעשטעלט די פּױפּסטלעכע צענזור, װאָס דריקט יעדן פרייען געדאַנק און לאָזט נישט צו קיין פרייע שאַפונג. קעגן דעם שטאַרקסטן קולטור"פאַקטאָר --- די פריי- הייט פון געוויסן און געדאַנק --- ווערט אַרױסגעשטעלט דער אָרדען פון די יעזואיטן, װאָס פאַרכאַפּן אין זייערע הענט די דערציאונג פון די קינדער

דער נייער צענטער אין טערקיי 18

און ווערן די אינקװיזיטאָרן פון דער מענטשלעכער נשמה. האַס, רעליגיע- זער פאַנאַטיזם און אינקוויזיציע-מיטלען ווערן די הערשער פון געדאַנק און געוויסן, און די ערשטע קרבנות פון דער פּופּסטלעכער אינקויזיציע זיי- נען, נאַטירלעך, די יידן,

די רוימישע יעזואיטן און אינקװיזיטאָרן האָבן צום ערשטן זיך גע" נומען צום תלמוד, אַ דאַנק דער דערפינדונג פון דרוק האָט דער תלמוד צו יענער צייט אָנגעהױבן זיך צו פאַרשפּרײטן איבער איטאַליע אין אַן אומ- געהייערער צאָל. פון ענדע 15טן יאָרהונדערט האָבן אין פאַרשידענע דר" קערייען אין איטאַליע זיך אָנגעהױבן דרוקן איינצלנע מסכתות פון תלמוד און אין יאָר 1520 האָט דער באַװאוסטער דרוקער דניאל באָמבערג אין װוענעדיק אַרױסגעגעבן גאַנץ תלמוד בבלי מיט פּירושים. די שנעלע פאַר- שפּרײיטונג פון תלמוד צווישן יידן האָט, נאַטירלעך, נישט געקאָנט רואיק לאָזן די יעזואיטן, און די רוימישע צענזור האָט זיך גענומען צו רעפּרעס- יעס. מ'האָט נאָר פריער געדאַרפט געפינען פאָרמעל עפּעס אַ פּתחו"פּה דערצו, און דאָס איז לייכט דערגרייכט געװאָרן דורך עטלעכע יידישע משומדים, װאָס האָבן באַשטעטיקט די אַלטע מסירה, אַז אין תלמוד געפי- נען זיך פיינטלעכע שטעלן קעגן קריסטנטום, דאַן האָט דער פּויפּסט יוליוס דער דריטער (אין יאר 1553) אַרױסגעגענבן א דעקרעט ועגן פאַרניכטן דעם ,שעדלעכן" תלמוד, די שפּיאָנען פון דער אינקוויזיציע האָבן באַלד זיך גענומען צו מאַכן רעוויזיעס אין די יידישע הייזער, צוגענומען אַלע עקזעמפּליאָרן פוּן תלמוד און אין ראש-השנה זיינען אויף איינעם פון די רוימישע פּלעצער עפנטלעך פֿאַרברענט געװאָרן טױיזנטער קאַנפיסקירטע עקזעמפּליאָרן פון תלמוד, אַזעלכע קאַנפיסקאַציעס און אױטאָידאַ-פעס זיי- נען פאָרגעקומען אויך אין װוענעדיק, פּעראַראַ, מאַנטואַ און אַנדערע איטאַ- ליענישע שטעט. די אַלע בקשות פון די יידן ביים פּױפּסט, אַז מען זאָל אָפּשאַפן דעם דעקרעט, האָבן נישט געהאָלפן, און דער פּױפּסט האָט נאָר געטון דעם חסד, װאָס ער האָט דערקלערט, אַז קאָנפיסקירן און פאַרברענען דאַרף מען נאָר דעם תלמוד און נישט אַנדערע יידישע ספרים.

ווען אַלס פּױ9סט, אונטערן נאָמען פּאַאול דער פערטער (1555 -- 9 איז אויסגעקליבן געװאָרן דער קאַרדינאַל קאַראַפאַ, דער קאָפּ פון די שטאַרקסטע רטאַקציאָנערן, האָט מען אָנגעהױבן איבערגיין פון אינק" וויזיציע אויף די יידישע ספרים צו אנקוויזיציע אויף די יידן אַלײן. פּאָאול

4 יי גרעץ - די יידישע געשיכטע

דער פערטער האָט מיט זיין בלינדן פאַנאַטיזם און אַכזריות געבראַכט די קאַטױלישע רעאַקציע צו אַזאַ שרעקלעכן טעראָר, װאָס האָט אויפגערעגט אפילו די גלוױביקע קאַטאָליקן אַלײן. װוי נאָר ער האָט איבערגענומען די ממשלה אין זיינע הענט, האָט ער אַרױסגעגעבן קעגן יידן צוויי , בולעס", אין איינער פון זיי האָט ער באַפױילן אַרױפצולײגן אויף יעדער יידישער שול אַן אָפּצאָל פון 10 דוקאַטן לטובת די ,קאַטעכומאָנען", ד"ה די יידן, װאָס גרייטן זיך איבערצוגיין אין קריסטלעכן גלויבן. מיט דעם באַפעל אין דער פּױפּסט נאָר אויסן געווען צו באַלײידיקן דאָס רעליגיעזע געפיל פון דער פאַרהאַסטער יידישער נאַציע. אין דער צווייטער בולאַ האָט דער פאַ- נאַטישער פּױיפּסט באַשטעטיקט די אַלטע באַגרענעצונגען קעגן יידן פון דעם קירכן-קאַנגרעס. יידן אין יעדער שטאָט מעגן וואוינען נאָר אין אַ באַ- זונדער קװאַרטאַל, װאָס דאַרף בײנאַכט אָפּגעשלאָסן ווערן דורך באַזונ" דערע טױערן: און דאָרט מעגן זיי האָבן נאָר איין שול. זיי דאַרפן אויך טראָגן ספּעציעלע צייכנס. מענער: געלע היטלען, און פרויען --- געלע טי- כער. קריסטן ווערט פאַרבאָטן צו דינען ביי יידן וי הויז-דינער, דערציע- רינס אָדער אַמען; קורירן זיך ביי יידישע דאָקטוירים און באַטײליקן זיך אין יידישע שמחות. די געטאָ-אײנוואוינער ווערט דערלויבט צו פירן קליי- נעם האַנדל, איבערהויפּט מיט אַלטװאַרג, אָדער געבן געלט אויף פּראָצענט (נישט מער װי 12); אומבאַוועגלעכע פאַרמעגנס טאָרן זיי נישט האָבן, און די הייזער און נחלאות, װאָס זיי האָבן שוין דערװואָרבן ביז דעם באַפעל, מוזן זיי אין משך פון זעקס חדשים פאַרקויפן. די דאָזיקע שרעקלעכע גע זעצן האָבן געבראַכט יידן אי אַן אומגעוויינלעכן מאַטעריעלן חורבן, אי אַ שרעקלעכע באַלײידיקונג. אין רוים האָבן פיל יידן פאַרקויפט זייערע הייזער און פאַרלאָזט דאָס לאַנד, נאָר די שנאה פון פּױיפּסט צו יידן האָט דערמיט זיך נאָך נישט איינגעשטילט. איין מאָל אין אַן אויפגערעגטן מאָמענט האָט ער אָפּגעגעבן אַ געהיימען באַפעל אונטערצוצינדן אַלע יידישע הייזער אין רוים. צום גליק, האָט דער קאַרדינאַל פאַרנעזע איינגעהאַלטן דעם דאָזיקן משוגענעם באַפעל און אויפן צווייטן טאָג האָט דער פּױפּסט אַלײין חרטה געהאַט און צוריקגעצויגן די גזירה,

מיט אַ באַזונדערן צאָרן און האַס האָט דער פאַנאַטישער פּוֹיפּסט זיך גענומען צו די מאַראַנען. די שטאָט אַנקאָנאַ איז אין דער ערשטער העלפט פון זעכצנטן יאָרהונדערט געווען דער הױפּט-צענטער, וואוהין עס האָבן

דער נייער צענטער אין טערקיי 15

צמיגרירט די אַנטלאָפּענע מאַראַנען. די פריערדיקע פּױפּסטן האָבן די מאַ" ראַנען געלאָזט צורו, און נאָר פּאַאול דער פערטער האָט זיך אַרומגעזען, אַז צו גוט לעבן זיך ביי אים די ערעטיקער און אומגלויביקע, און ער האָט אַרױסגעגעבן אַ באַפעל צו אַרעסטירן אַלע מאַראַנען און זיי איבערגעבן אין די הענט פון דער אינקוויזיציש. פיל מאַראַנען, װאָס האָבן זיך דערוואוסט וועגן דעם געהיימען באַפעל, האָבן באַװיזן צו אַנטלױפן, די איבעריקע, אַן ערך הונדערט מענטשן, זיינען אַרעסטירט געװאָרן און פֿאַרװאָרפן געװאָרן אין די טורמעס פון דער אינקוויזיציע. צװוישן די אַהעסטירטע האָבן זיך געפונען עטלעכע מאַראַנען טערקישע אונטערטאַנען, װאָס זיינען געקומען קיין אַנקאָנאַ צוליב געשעפטלעכע ענינים. ווען אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל האָט מען זיך דערוואוסט וועגן זייער אַרעסט, האָט דער מיגיסטער יוסף בשיא געבעטן דעם סולטאן סוליימאן, ער זאָל זיך אָננעמען פאַר זיי. דער סולטאַן ‏ האָט באַלד געשיקט אַ פּראָטעסט צום פּויפּסט קעגן דעם אומגעזעצלעכן אַרעסט פון זיינע אונטערטאַנען און געפאָדערט, אַז מען זאָל די אַרעסטיף- טע תיכף באַפרייען. ער האָט געדראָט, אַז אויב מען װעט זיי ניט באַפרייען װעט מען אָננעמען רעפּרעסיפס קעגן די קאַטאָליקן, װאָס וואוינען אין טער" קיי,. דער פּױפּסט האָט, נאַטירלעך, געמוזט נאָכגעבן די פאָדערונג פון מאַ- גאַרך, פֿאַר וועלכן עס האָט דעמאָלט געציטערט גאַנץ אײראָפּע, נאָר דער" פאַר האָט ער אױסגעגאָסן זיין צאָרן אויף יענע ארעסטירטע מאַראַנען פאַר וועלכע עס איז נישט געווען, װער ס'זאָל זיך אָנגנעמען: זי זיינען דורכן אינקוויזיציע-געריכט פאַרמשפּט געװאָרן צום פֿאַרברענען. די פאַר- משפּטע האָט מען פאָרגעלייגט אָדער תשובה טון אויף זייערע זינד און צו" זאָגן, אַז זיי וװועלן שוין מער פון קריסטנטום ניט אָפּטרעטן, אָדער זיך לאָזן פֿאַרברענען לעבעדיקערהייט, 60 פון זיי (לויט אַן אַנדער נוסח 28) האָבן באַשלאָסן, װוידער אָנצוטון אויף זיך די מאַסקע פון קריסטנטום. זיי זיינען, וי פֿאַרברעכער, פאַרשיקט געװאָרן אויף שיפן צו דער אינדול מאַלטא, וואו מען האָט זיי געדאַרפט האַלטן אונטער אַ שטרענגער השגחה, נאָר אויפן וועג איז זיי געלונגען זיך אַרױסצודײיסן און צו אַנטלויפן קיין טער- קיי, די איבעריקע מאַראַנען האָבן כאַשלאָסן בעסער צו שטארבן פאַר זייער אמונה, און מיט אויסרופן: ;שמע ישראל, ד' אלהינו, ד' אחד!" זיינען זי פאַרברענט געװאָרן אויף אַ שייטערהויפן (סיון 1556),

די ידיעה וועגן די מאַרטירער אין אַנקאָנאַ האָט דערװועקט צווישן

70 גרעץ - די יידישע געשיכטע

אַלע יידן אין איטאַליע געפילן פון װייטיק און פאַרביטערונג. אַ גרופּע מאַ- ראנען, װאָס זיינען אַנטלאָפן פון אַנקאָנאַ און פּעזאַראָ, האָבן אָנגענומען אַ דרייסטן שריט. די צוויי שטעט אַנקאָנאַ און פּעזאַראָ, צוויי נאַענטע פּאָרטן פון אַדריאַטישן ים, האָבן שוין פון לאַנג געפירט צװישן זיך אַ שטאַרקע קאָנקורענץ פאַר דער אױיבערהאַנט אין דעם האַנדל מיט די טער- קיש-לעװאָנטאָנישע האַפנס. אין דער ערשטער העלפט פון 16טן יאָרהע- דערט פלעגן די לעװאַנטישע שיפן אַממערסטנטײל אַרײנגײן קיין אַנקאָגאַ, ווייל די דאָרטיקע יידן און מאַראַנען האָבן געהאָט גרויסע האַנדלס-באַצלײ אונגען מיט זייערע ברידער אין טערקיי. ווען דער הערשער פון פּעזאַרא, הערצאָג פּעזאַראָ, האָט אַרײנגעלאָזט צו זיך די אַנטלאָפענע מאַראַנען פון אַנקאָנאַ, האָט ער דאָס געטון נישט אַזױ צוליב מענטשךליבע, װי צוליב אַ פּראַקטישן חשבון: ער האָט גערעכנט, אַז צוליב דעם װעלן די האַנדלס- שיפן פון טערקיי איצט אָנהייבן זיך אָפּצושטעלן אין פּעזאַראָ, און נישט אין אַנקאָנאַ. די דאָזיקע האָפּענונג זיינע איז טאַקע די ערשטע צייט מקוים געװאָרן. די אַנטלאָפּענע מאַראַנען האָבן באַשלאָסן צו דערקלערן דעם פּױפּסט אַ האַנדלס-מלחמה און באַָיקאָטירן אַנקאָנאַ. זיי האָבן אַװעקגש" שיקט צו זייערע טערקישע ברידער אַ ספּעציעלן שליח מיט אַ בריוו, וואו זײי האָבן באַשריבן דעם מאַרטירער-טױט פון די מאַראַנען אין אַנקאָנאַ און געבעטן אין נאָמען פון נאַציאָנאַלער אַחדות צו באַיקאָטירן דאָס דאָזיקע נעסט פון דער אינקוויזיציע און מער נישט שיקן קיין שיפן מיט סחורות קיין אַנקאָנאַ. די טערקישע יידן האָבן הייס זיך אָפּגערופן אויף דער בקשה און זיי האָבן אין די שולן דערקלערט אַ חרם אויף יעדן יידן, װאָס װעט שיקן סחורות נישט דורכן פּאָרט פּעזאַראַ, נאָר דורך אַנקאָנאַ. די רעזול- טאַטן פון דעם באָיקאָט האָט מען באַלד אָנגעהויבן שפּירן. צוישן סאַלאָ- ניקי און אַנקאָנאַ זיינען איבערגעריסן געװאָרן די האַנדלס-באַציאונגען און דער סענאָט מיט דעם שטאָט-ראַט פון אָנקאָנאַ האָבן געמוזט זיך ווענדן צום פּױיפּסט מיט אַ ביטש ועגן באַלדיקער הילף, ווייל אַנדערש װעט אבי קאָנאַ צוליב דעם יידישן באָיקאָט אין גאַנצן מוזן חרוב װערן, דער פּויפּסט האָט דערשפּיױט, אַז אויך יידן זיינען פעאיק נקמה צו נעמען פאַר זייערע באַלײדיקונגען, און ער װאָלט אפשר געמוזט ויכער װערן, װען ייף זאָלן זיך געווען האַלטן אײיניק און פעסט, צום אומגליק, האָט אָבער צווישן די יידן אַלײן אױסגעבראָכן אַ שפּאַלטונג. די איבערגעבליבענע יידן אין

דער נייער צענטער אין טערקיי זִד

אוקאנאַ האָכז זיך דערשראָקן פאָרן באִיקאָט און מורא גשהאט, אַז דער צערייצטשר פּויפּסט זאָל איצט אין גאַנצן נישט ארויסטרייבן דאָס רעשט ביסל יידן פון זיין מדינה. זיי האָבן זיך דעריבער געװענדט מיט אַ בקשה צו די טשפרקישע יידן, אַז זיי זאָלן רחמנות האָבּן אויף זייערע ברידער און מנמטל מאכְּן דעם באַיקאָט, פון דער צווייטער זייט האָבן יוסף נשיא און די העכערע יידישע געזעלשאַפט אין טערקיי געשטיצט די דרייסטטע ידן פון פּעזאַראָ, צוליבם דער דאָזיקער שפּאַלטונג האָט דער באַָיקאָט נישט גֹשָי קאָנט לאַנג זיך האַלטן; קיין פּעזאַראָ פלעגן אַלץ אָנקומען ווי4ציק האַנדלט- שיפן, און דער סוף איז געווען, אַז דער הערצאָג אורבינאַ האָט זיך אי- בערצייגט, אַז עס איז נישט כדאי איינצורייסן מיטן פּױפּטט צוליב יידן, ווען זיי האבן נישט געבראַפט די נוצן, אויף וועלכע ער האָט געהאַפט, און נאָך צוויי יאָר רואיק לעבן אין פּעזאָראָ, האָט דער הערצאָג פאַרטריבן פון זיין גאַנצן הערצאַנטום אַלע יידן, װאָס זייגען אַהין אַנטלאָפן,

דער טויט פון פאַגאַטישן פּױפּסט פּאַאול האָט דערפרייט נישט בלוין יידן, נאָר אויך פיל קאַטאָליקן. מען דערציילט, אַז די רוימער האָבן עפנט" לעך צעבראָכּן די סטאַטוע פון פאַרשטאָרבענעם פּױפּסט און איינער אַ ייך האָט אָנגעטון אויפן קאָפּ פון דער סטאַטוע אַ געל היטל. זיין שטעלי פאַרטרעטער, פּיוס דער פערטער (1559 --- 1565), האָט אָפּגעשאַפּט אל גיקע באַגרענעצונגען קעגן יידן און דערלויבט צו דרוקן דעם תלמוד, אָבערף נאָר בתנאי, אַז עס זאָלן דורכגעלאָזט ווערן זי שטעלן, וואו עס רעדט זיך שלעפטס וועגן קריסטנטום. דער תלמוד, אָדער ש"ס (ששה סדרים), האָט פון איצט אָן געמעגט געדרוקט װערן (װי אויך אַנדערע יידישע ספרים) נישט אנדערש, װי אונטער אַ שטרענגער צענזור פון יידישע משומדים,

נאָך פּיוס דעם פערטן איז געװאָרן פּױיפּסט פּיוס דער פינפטער (1566 == 1572), געוועזענער גרויס-אינקװיזיטאָר, וועלכער האָט ווידער דורכגעפירט, און נאָך מיט מער אַכזריות, דאָס פּראָגראַם פון פּאַאול דעם פערטן, ער האָט צוריק איינגעפירט די אַלע , בולעס" פון פּאַאול און דערצו נאַך מוסיף געווען, אַז די יידישע באַגרענעצונגען זאָלן איינגעפירט ווערי נישט בלויז אין די פּראַװינצן, װאָס געהערן צום פּױפּסט, נאָר אין אַלע קאַטולישע לענדער. שר האָט געװאָלט אַרױסטרײבן אַלע יידן פון זיין ממשלה, נאָר צוליב השתדלות פון אייניקע קריסטלעכע סוחרים און גייסט- לעכע אין ער איינגעגאנגען אויף א פּשרה: דעם גיינטן מערץ 1569 אין

78 7 גרעץ - די יידישע געשיכטע

אַרױיסגעגעבן געװאָרן אַ באַפעל, אַז אַלע יידן פון די פּויפּסט-לענדער, אוי- סער די יידן פון רוים און אַנקאָנאַ, זיינען מחויב אין אַ משך פון דרי חדשים צו פאַרלאָזן דאָס לאַנד, דער דאָזיקער באַפעל האָט זיך באַצױגן אויך אויף אַװיניאָן און ווענעסען --- פראַנצויזישע פּראָװינצן, װאָס זיינען געשטאַנען אונטער דער הערשאַפט פון טויטםט,. די פאַרטױיבענע האָבן עמיגרירט קיין טערקיי אָדער אין יענע איטאַליענישע פּראָװינצן, װאָס האָבן נישט געהערט צום פּױפּסט. די יידישע קהלות אין רוים און אין אַנ- קאָנאַ זיינען געבליבן, דאָס איז אָבער געווען אַ חושכדיקע עקזיסטענץ פון מענטשן, װאָס זיינען רעכטלאָז אין אַלע הינזיכטן און מוזן שטענדיק צי- טערן פאַר דער שװוערד פון דער אינקוויזיציע.

די פּאָליטיק פון רדיפות האָט אויך פאָרגעזעצט דער פּוױפּסט גרע- גאָר דער דרייצנטער (1572 --- 1585), דאָס איז געווען אַ טיראַן, װי אַלע אַנדערע טיראַנישע פּױפּסטן, מיט דעם אונטערשייד, װאָס ער האָט זיך אַרומגעטראָגן אויך מיט מיסיאָנערישע פאַנטאַזיעס. ער האָט באַפולן, אַז אין די יידישע שולן זאָלן קאַטױלישע מיסיאָנערן דרשהנען פאַר יידן וועגן דער קריסטלעכער רעליגיע, און אויף יידן איז אַרױפגעלײגט געװאָרן אַ חוב, נישט בלויז צו הערן די דרשות, נאָר אויך צו צאָלן געהאַלט די פּרע- דיקער. די דאָזיקע חוצפּהדיקע גזירה האָט געבראַכט צו פיל קאָמישע סצע- נעס, מען דערציילט, אַז דער פּױפּסט, װאָס האָט זיך איבערצייגט, אַז די מיסיאָנערישע דרשות האָבן נישט קיין דערפאָלג און נאָך אַ לאַנגער צייט האָט דאָך קיין איין ייד זיך נישט געשמדט, האָט באַפױלן צו מאַכן אַן אױיספאָרשונג וועגן די סיבות דערפון, דאַן האָט זיך אַרױסגעװיזן, אַז די יידן האָבן געפונען אַ געשיקטן מיטל, וי אַזױ זיך אַרױסצודרײען פון די מיסיאָנערישע דרשות: זיי פלעגן זיך פאַרשטאָפּן די אויערן, אַזױ אַז די פּרעדיקער האָבן גערעדט און קיינער האָט נישט געהערט. דער פּױפּסט האָט דאַן באַפױלן אַכטיק צו געבן, אַז בעת די דרשות זאָלן יידן האָבן אָפע- נע אויערן. עס פאַרשטײט זיך, אַז אויך דאָס האָט װינציק געהאָלפן און אויך נאָך דעם האָבן די מיסיאָנערישע אַגיטאַציעס נישט געהאַט קיין דער- פאָלג,

פאַרבעסערט האָט זיך עטװאָס די יידישע לאַגע ביים פּױפּסט סיקסט דער פינפטער. זיין מעלה איז געווען דאָס, װאָס ער האָט זייער ליב גע- האָט געלט און פאַר געלט האָט מען געקענט ביי אים פּועלן אַלץ,. אונטער

דער נייער צענטער אין טערקיי 9

זיין הערשאַפט איז יידן דערלויבט געװאָרן ווידער זיך צו באַזעצן אין די פּױפּסט-פּראַװינצן און עס זיינען אָפּגעשאַפט געװאָרן אייניקע באַגרענע- צונגען. עס זיינען אויך בטל געװאָרן די רעפּרעסיעס קעגן תלמוד. דער פאַרטרעטער פון סיקסט דעם פינפטן, דער פּױפּסט קלימענט דער אַכטער, האָט זיך אָבער אומגעקערט צום אַלטן סיסטעם און בעת זיין הערשאַפט זיינען יידן ווידער פאַרטריבן געװאָרן פון די פּויפּסטלעכע פּראָװוינצן, אוי" סער רוים, אַנקאָנאַ און אװיניאָן, וואו די יידן זיינען פאַרבליבן וואוינען ווייטער אויך,

נישט פיל בעסער איז געווען די לאַגע פון די יידן אויך אין יענע איטאַליענישע פּראָװינצן, װאָס זיינען געווען אומאָפּהענגיק פון פּױפּסט, די פרומע הערצאָגן און דאָזשען פון די וועלטלעכע איטאַליענישע פּראָװינצן פלעגן פַּשוט פון פרומקייט װעגן מקיים זיין אַלע באַפעלן פון פּױפּסט, אָבער אויך יענע װינציקע הערצאָגן, װאָס זיינען געווען אין גאַנצן אומ- אָפּהענגיק פון פּױפּסט, פלעגן עקספּלאָאַטירן יידן אויף אַלערלײ אופנים, און אויסער דער שטענדיקער יידישער רעכטלאָזיקייט פלעגן נאָך צוק" מען פון צייט צו צייט אומגערעכטע אומגליקן, פּאָגראָמען, גירושים, זי רעכטלאַזיקײיט פון געטאָ איז אומעטום געווען די זעלבע, דער וילקיר פון דער מאַכט איז אומעטום געווען דער זעלבער און די יידישע לאַגע האָט שטענדיק זיך געהאַלטן אויף נטים: אַמאָל האָט מען זיך גענײיטיקט אין יידן, האָט מען זיי געלאָזט צו רו; אַמאָל זיינען זיי געווען איבעריק, . האָט מען זיי געטריבן און געיאָגט,

פאַרהעלטנישמעסיק גוט איז געווען די לאַגע פון די יידן אין דער װוענעציאַנישער רעפּובליק, אויך דאָרט האָט מען יידן נישט ליב געהאַט, מ'האָט זיך אָבער גענייטיקט אין זיי, ווייל װוענעציע האָט זיך געהאַלטן נאָר אויפן האַנדל מיט טערקיי און די הױפּט-פאַרמיטלער אין דעם האַנדל זיינען געווען יידן, פיל האָט דאָ אויך געווירקט די גרויסע ראָל, װאָס די יידישע דיפּלאָמאַטן האָבן געשפּילט אין טערקיי, ווייל װענעציע האָט דאַן געמוזט זיך שטאַרוק רעכנען מיט דעם טערקישן סולטאַן, וועלכער האָס געהאָט אַ גרויסע דעה אין גאַנץ איײיראָפּע. דערפאַר זיינען יידן גשָי שטאַנען אין גרויס געפאַר דאן, ווען ווענעציע האָט זיך נישט גערעכנט מיט דער השפּעה פון די יידישע דיפּלאָמאַטן אין טערקיי. דאָס איז געווען בעת דער מלחמה צװישן דער װענעציאַנישער רעפּובליק און טערקיי צו"

80 גרעץ - די יירישע געשיכטע

ליב דעם אינדזל ציפּערן. וענעציע האָט דאַן זיך פאַראײיניקט מיטן פּױפּסט און מיט דעם שפּאַנישן קעניג פיליפ דעם צווייטן, וועלכע האָבן צוזאַמען געשאַפן אַ ,הייליקע ליגע" קעגן די טערקן (1570 -- 1571), אַזױ וי אין דער שפּיץ פון דער פּאַױטײ, װאָס איו אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל געווען פאַר מלחמה, איז געשטאַנען דער יידישער מיניסטער דון יוסף נשיא, האָט די װענעציאַנישע רעפּובליק פריער פון אַלץ אױיסגעגאָסן דעם צאָרן אויף אירע יידן: צוערשט האָט מען אַרעסטירט די יידישע סוחרים פון טערקיי, װאָס האָבן זיך דאַן געפונען אין ווענעציע, און מען האָט קאָנפיסקירט זייערע סחורות. דערנאָך האָט דער סענאַט אָנגענומען אַ באַשלוס, אַרױסצוטרײבן אַלע יידן פון דער רעפּובליק. און די יידן האָבן שוין אָנגעהױיבן דעם באַפעל אויסצופירן, נאָר פּלוצים האָבן זיך אָנגע- הויבן פירן אונטערהאַנדלונגען וועגן שלום צװוישן טערקיי און ווענעציע און אין דער שפּיץ פון די אונטערהאַנדלונגען איז געשטאַנען דער דיפּלאָ- מאַטישער שליח פון טערקיי שלמה אַשכנזי, אַ געװעזענער װענעציאַנײ שער אונטערטאַן,. שלמה אַשכנזי האָט אַזױ אַרום געווירקט אויף די ווע" נעציאַנישע קאָנסולן אין קאָנסטאַנטינאָפּאָל און ווען איינער פון זיי, סאָ- ראַנצאָ, האָט, ביים אומקערן זיך אַהײם, באַגעגנט אויפן ברעג אַ גרופּע יידן מיט קליינע קינדער, װאָס זיינען שוין געשטאַנען גרייט צו פאַרלאָזן דאָס לאַנד, האָט ער הייס פאַרטײידיקט די פאַרטריבענע און געטענהט צִו די מיטגלידער פון דער באַראַטונג, װאָס איז װועגן דעם צונויפגערופֿן גע- װאָרן: /װאָס טוט איר? איר װוילט ברענגען צרות אויפן לאַנד. ווער האָט מיטגעהאָלפן צו פאַרפעסטיקן טערקיי, ווער האָט איר געגעבן טעכניקער אויף צו פאַבריצירן אַלערלײ מין כלי-זין, מיט וועלכע זיי קעמפן קעגן אַלע מלוכות, אויב נישט די יידן, װאָס זיינען פאַרטריבן געװאָרן פון שפּאַניע?? די דאָזיקע טענות האָבן געווירקט, און דער סענאַט האָט צױ ריקגענומען זיין באַשלוס וועגן אַרױסטרײיבן די יידן. װען שלמה אַשכנזי איז דערנאָך אַלײן אָנגעקומען קיין ווענעציע, כדי צו פירן די אונטער- האַנדלונגען װועגן שלום, איז ער אויפגענומען געװאָרן מיט גרויס כבוד און די געפאַר איז אין גאַנצן פאַרשוואונדן געװאָרן.

נישט שטענדיק אָבער האָט געהאָלפן די יידישע השפּעה אין טער- קיי. גענואַ האָט פאַרטריבן דאָס רעשט ביסל יידן, װאָס זיינען דאָרט גע" בליבן נאָך די ערשטע גירושים (1567). אין הערצאָגטום פּעראַראַ, וואו

דער נייער צענטער אין טערקיי 81

די יידן און מאַראַנען האָבן פריער געהאַט אַ בית מקלט, איז די לאַגע פאַרערגערט געװאָרן צו ענדע פון 16טן יאָרהונדערט. די ליבעראַלע די" נאַסטיע פון די הערצאָגן ד'עסטע, װאָס האָט שטעגדיק געשיצט זי יידן, אין אונטערגעגאנגען, און אין יאָר 1597 איז פּעראַראַ איבערגעגאַנגען אונ" טער דער הערשאפט פון פּױיפּסט. די יידן און די מאַראַנען האָבן געוואוסט, װאָס פאַר אַ װאָלקן עס רוקט זיך אָן אויף זייערע קעפּ, און האָבן אַלײן אָנגעהױבן מאַכן הכנות צו פאַרלאָזן דאָס לאַנד, נאָר דער קאַרדיגאַל אַל- דאָבראַדיני, װאָס איז געווען דער פאַרטרעטער פון פּױפּסט אין דער דאָ" זיקער גײי-דערװאָרבענער פּראָװינץ, האָט פאַרשטאַנען, װאָס פאַראַ שאָדן עס װעט זיין פאַרן לאַנד דאָס אַרױסטרײבן יידן, און ער האָט אָפּגעלײגט דעם גירוש אויף פינף יאָר. דערווייל האָט מען ביסלעכווייז אָנגעהױבן אייג- פירן די אַלע גזירות פון פּױפּסט אויף יידן אין אַנדערע ערטער, וי אַרויפ- לייגן אַן אָפּצאָלונג אויף יעדער יידישער שול, צווינגען יידן צו הערן די מיסיאָנערישע דרשות, טראָגן אַ באַזונדערן צייכן אויף די מלבושים און שפּעטער (1624 --- 1627) זיינען די גאַסן, װאָס זיינען געווען באַזעצט פון יידן, פאַרשלאָסן געװאָרן דורך באַזונדערע טויערן און פאַרװאַנדלט גע" װאָרן אין אַ געטאָ. אפילו פּלאָרענץ, וואו די געבילדעטע הערשער פון הויז מעדיטשי האָבן אַ לאַנגע צייט נישט געװאָלט מקיים זיין די באַפעלן פון פּױפּסט און איינפירן ביי זיך די יידישע באַגרענעצונגען. האָט ענדלעך איינגעפירט פאַר יידן אַ געטאָ אין עק שטאָט און נאָר די רייכע יידן איז דערלויבט געװאָרן צו וואוינען אויסער דעם געטאָ,

פיל יסורים האָבן איבערגעלעבט די יידן פון מילאַנער הערצאָגטום, אין דער צווייטער העלפט פון 16-טן יאָרהונדערט האָט דאָס הערצאָגטוט זיך געפונען אונטער דער הערשאַפט פון טיראַנישן שפּאַנישן קעגיג פיליפ דעם צווייטן, וועלכער האָט נישט איינמאָל געפאָדערט פון זיין מילאַנער וויצע-קעניג, אַז ער זאָל אַרױסטרײבן די יידן פון הערצאָגטום, נאָר דער וויצע-קעניג האָט געטענהט, אַז דאָס װעט ברענגען פיל שאָדן פאַרן לאַנד, און האָט דעריבער אָפּגעלײגט דעם גירוש. ער האָט דערביי פּינקטלעך אויסגעפילט אַלע באַפעלן פון פּױפּסט וועגן רודפן דעם תלמוד, וועגן באַ" זונדערע מלבושים פּאַר יידן אאז"וו. די קלעריקאַלן אין מילאַן האָבן זיך אָבער דערמיט נישט באַוואיקט און געשיקט דעפּוטאַציעס צום שפּאַנישן קעניג מיט בקשות אַרױסצוטרײבן די יידן. די יידישע באַפעלקערונג האָט

82 / : גרעץ - די יירישע געשיכטע

אויך געשיקט אַ דעפּוטאַט, שלמה כהן, צום קעניג, אָבער ער האָט נישט געהאַט דערפאָלג. יידן האָט מען געגעבן אַ טערמין פון צוויי חדשים זיך צוצוגרייטן אין וועג אַריין, און אין פרילינג 1597 האָבן אַן ערךף טױזנט יידן געמוזט פאַרלאָזן דאָס לאַנד און גיין זוכן זיך אַ היים ערגעץ אנ דערש. די אַרױסגעטריבענע האָבן זיך באַזעצט אין די געטאָס פון מאַנטואַ, פּאַדואַ, מאָרענאָ און װעראָנאַ, װאָס זיינען שוין אַזױ אויך געווען איבער" פולט,

אָבער אויך אין די לעצטע אױבנדערמאָנטע שטעט האָט מען יידן נישט געלאָזט צרו, און אין איינער פון זיי, מאַנטואַ, װאָס איז געוען איינע פון די בעסטע יידישע קולטורעלע קהלות, האָבן יידן געמוזט אי- בערלעבן אַלע שרעקן פון דעם אכזריותדיקן מיטלאַלטער,

אין 1602 האָבן יידן איבערגעלעבט אַ גרויסע קאַטאַסטראָפע. אין יענער צייט איז קיין מאַנטואַ געקומען דער פאַנאַטישער פראַנציסקאַנער באַרטאָלאָמעאָ דע סאַלוטיװאָ, וועלכן מען האָט געהאַלטן פאַר אַ עקדוש", און ער האָט מיט זיינע פאַנאַטישע דרשות אױיפגערײיצט קעגן יידן די קריסטלעכע באַפעלקערונג, איין מאָל האָט אַ קריסט דערזען עטלעכע יידי- שע קינדער שפּילן זיך אין אַ. הויף שבת און אים האָט זיך אויסגעוויזן, אַז דאָס לאַכן אָפּ די קינדער פון פאַנאַטישן פראַנציסקאַנער און זיינע דרשות. ער האָט וועגן דעם געגעבן צו וויסן די איבעריקע קריסטן און באַלד האָט דער צערייצטער המון געכאַפּט עטלעכע אומשולדיקע יידן, זיי אַריינגע- װאָרפן אין תפיסה, וואו מען האָט זיי שרעקלעך געפּײניקט און דערנאָך דערשטיקט. זייערע טױיטע קערפּערס האָט מען צוגעבונדן צו די וויידלען פון פערד און געשלעפּט איבער די גאַסן, דערנאָך האָט מען זײי אויפגע- האָנגען אויף סלופּעס פאַר די פיס. דער ווילדער המון איז געווען גרייט אָג- צופאַלן אויף די יידישע הייזער און מאַכן אַ חורבן, נאָר די הערצאָגן האָבן דערצו נישט דערלאָזט. שפּעטער מיט אַכט יאָר איז פאַר די יידן אין מאַנ- טואַ איינגעפירט געװאָרן אַ געטאָ. די יידן זיינען דאָך געבליבן גוטע ביר- גער און שפּעטער, בעת דאָס עסטרייכישע מיליטער פון קייסער פערדי- נאַנד דעם צווייטן האָט באַלאַגערט מאַנטואַ (16236), האָבן יידן מוטיק גע- קעמפט צווישן די רייען פון די קריסטן. זיבן חדשים נאָכאַנאַנד האָבן אַלע יידישע מענער אױסגעהאַלטן די באַלאַגערונג;: מיט געווער אין דער האַנט פאַרטיידיקט די שטאָט פון שונא, אָדער געהאָלפן באַפעסטיקן די מויערן

דער נייער צענטער אין טערקיי 88

פון שטאָט און דערביי אפילו מחלל שבת געווען. דערפאַר, ווען דער שונא האָט איינגענומען די באַלאַגערטע שטאָט, האָט זיין מיליטער צעראַבירט די קװאַרטאַלן פון געטאָ און אַרױסגעטריבן אַלע יידן פון שטאָט, דער" לויבט זיי נאָר מיטצונעמען מיט זיך די נייטיקע מלבושים און דריי דו" קאַטן געלט. די יידן האָבן אַװעקגעשיקט אַ דעפּוטאַציע צום קייסער פער" דיגאַנד און געבעטן ביי אים מיטלייד, פערדינאַנד האָט דערלויבט די פאַר" טריבענע אומצוקערן זיך און באַפױלן, מען זאָל זיי אָפּגעבן זייער פאַףי מעגן. אָבער דערווייל איז שוין אַ העלפט פון זי פאַרטריבענע אָדער אויס" געשטאָרבן פון הונגער און נויט, אָדער צעזייט און צעשפּרײיט געװאָרן אי" בער אנדערע לענדער און נאָר איין העלפט האָט זיך צוריקגעקערט צו די אַלְטע חורבות פון צעשטערטן געטאָ.

אין יענער עפּאָכע, ווען די יידישע צרות האָבן דערגרייכט די העכט" טע שטופע, ווען יידן, אױיסגעמאַטערט און דערשלאָגן פון פיל ליידן און װואַנדערן, האָבן פאַרלוירן דעם גלויבן אין די אייגענע כוחות, --- אין יע" נער עפּאַכע האָט געמווזט באַשאַפן װערן אַ רעאַקציע קעגן דער פאַר צווייפלונג און דערשלאָגנקייט און די רעאַקציע האָט זיך אויסגעדריקט אין אַן אייגנטימלעכער משיח-באַװעגונג, װאָס האָט אַרױסגערופן פיל דראַמאָטישע מאָמענטן, באַשאַפן פיל טראַגעדיעס און אויפגערודערט דאָס גאַנצע יידנטום, די אַלטע יידישע אמונה, אַז עס װעט קומען אַ צייט, ווען יידן וועלן ווידער אויסגעלייזט ווערן און צוריק ווערן אַ פריי פאָלק, האָט זיך אין יענער צייט פון אוממענטשלעכע יסורים און באַלײידיקונגען שטאַרק פוגאַנדערגעפלאַקערט און די ברענענדיקע בענקשאַפט פון פאָלק צו אויס" לייזונג האָט געמווט אָננעמען אַ פאָרעם פון אָן איבערנאַטירלעכן גלויבן, פון אַ גלויבן אין דער נאָענטער אויסלייזונג אויף אַן אומגעווייגלעכן אופן, מיל פרומע און געבילדעטע יידן האָבן דאַן כבאמת געגלויבט, אַז די מאָס איז שוין איבערפולט, אַז ווייטער אַזױ דויערן קען שוין גנישט: עס האָבן זיך שוין אָנגעהױבן די חבלי משיח און די גאולה איז שוין נאָענט. די דאָ- זיקע אַלגעמײנע אויפרעגונג האָבן פאַרשידענע אַװאַנטוריסטן און טרוימער אויסגטנוצט צו זייערע פערזענלעכש צוועקן: דערביי מוו מען אָבער מודה זיין, אַז די משיח-באַװעגונג פון יענער צייט האָט אויך געהאַט פיל שיינע,

84 גרעץ - די יידישע געשיכטע

דערהויבענע מאָמענטן און האָט אַרױסגעפירט אויף דער סצענע עטלעכע אינטערעסאַנטע טראַגישע פּערזענלעכקייטן,

ר' יצחק אברבנאל נאָך, װאָס איז געווען אַ ניכטערער קאָפּ און האָט זיך געהאַלטן ווייט פון די קבליסטישע חלומות, האָט אין די לעצטע יאָרן פון זיין לעבן געפּרואװט באַפעסטיקן די אידייע וועגן משיח און מאַכן זי פאַרן צענטער פון דער יידישער אמונה. ער איז מיט צאָרן אַרױסגעטראָטן קעגן דער מיינונג פון אייניקע יידישע געלערנטע, (װי ר' יוסף אלבו און אַנדערע), אַז די אמונה אין משיח איז נישט איינער פון די יידישע עיקרים, אברבנאל האָט וועגן דעם ספּעציעל אָנגעשריבן דריי ספרים און אויפן גױונט פון פאַרשידענע גימטריאות און רמזים אין תלמוד און אין מדרש האָט ער אפילו געפּרואװט באַשטימען די צייט, ווען משיח וועט קומען. לויט זיין חשבון איז אויסגעקומען, אַז משיח דאַרף קומען צווישן יאָר 1522 און 1533, אונטער דער ווירקונג פון אברבנאלס משיח-טעאָריע, האָבן זיך גלייך באַװויזן אַנדערע, מיסטיקער לויט זייער נאַטור, װאָס האָבן פאַר- ברייטערט די דאָזיקע אמונה, און זי פאַרװאַנדלט אין אַ לעבעדיקער באַ- וועגונג.

אין 1502 האָט זיך אין איסטריען, אויף דער גרענעץ פון איטאַליע און עסטרייך, באַװיזן אַן אומבאַקאַנטער ייד פון דייטשלאַנד, מיטן נאָמען אֲשר לעמלין, וועלכער האָט זיך דערקלערט וי נביא פון דער נאָענטער גאולה. ער האָט געהאַט אַלע פעאיקייטן פון אַ פאַנאַטישן פּרעדיקער און ס'איז שווער צו באַשטימען, צי דאָס איז געווען אַ פּשוטער אַװאַנטוריסט, אָדער אַ נאַאיווער מיסטיקער. יעדנפאַלס האָט ער מיט זיינע דרשות צוגע- צויגן פיל מענטשן. ער האָט געפּרעדיקט, אַז אויב נאָר יידן װעלן פאַסטן און תשובה טון, װעט אין זעקס חדשים אַרום קומען די גאולה: עס ועלן פאָרקומען נסים, די קריסטלעכע קירכן װעלן אײינטאַלן און איינגעזונקען ווערן, די יידישע שונאים װועלן האָבן אַ מפּלה און דאָס פאַרפאָלגטע יידי- שע פאָלק װעט זיך באַפרײיען פון זיין יאָך און קומען אין זיין לאַנד אַרײן, די דאָזיקע דרשות האָבן צוגעצויגן פיל מאַמינים אין איטאַליע און אין עסטרייך: יידן האָבן אָנגעהױבן פאַסטן און מתפּלל זיין גאַנצע טעג, פיל האָבן צעטיילט זייער געלט פאַר אָרימע לײיט; און די אמונה איז געווען אַזױ גרויס, אַז איין רב אין װעסטפאַליע האָט אפילו געהייסן אײינװאַרפן דעם אויוון, װאָס איז געווען געבויט ספּעציעל אויף באַקן מצות, ווייל ער

דער נייער צענטער אין טערקיי : 2

איז געווען זיכער, אַז דעם פ9ּסח װעלן יידן שוין זיין אין אויץ ישׂראל, אויך פיל קריסטן, צװוישן וועלכע די קבלה אין דעמאַלט געווען זייער פֿאַר שפּרײט, האָבן געגלויבט, אַז עס שטייען פאָר גרויסע וועלט-געשעעגישן, און דאָס האָט נאָך צוגעגעבן מוט די גלױביקע יידן. ווען די אָנגעוויזעגע צייט איז אַרינער און משיח איז אַלץ נישט געקומען, האָבן אייניקע דאָך נישט פֿאַרלוירן די אמונה, אַז די זינד האָבן פאַרהאַלטן משיחן, וועלכער װועט דאָך אין גיכן קומען: אנדערע זיינען אַרײנגעפאַלן אין אַ פאַרצוויים" לונג און זיך גאָר אָפּגעזאָגט פון יידנטום,

אין 22 יאָר אָרוט האָט זיך די משיח-באַוועגונג אָנגעהױבן אויפסניי און דאָס מאָל שוין מיט אַ גרעסערער קראַפט און ביי פיל מער טראַגישע אומשטענדן,

אין פעברואר 1524 האָט זיך אין פּאָרט פון ווענעציע אַרױסגעזעצט א געהיימנישפולער װאַנדערער. ער האָט זיך אָנגערופן דוד ראוכני, אן אייניקל פון שבט ראובן, און האָט דערציילט, אַז ער איז אַ געבוירענער פון דער פּראָווינץ חבר אין אַראַביע, וואו עס עקזיסטירט אַ יידישע מלוכה, װאָס איז באַזעצט דורך די אייניקלעך פון די אַלטע יידישע שבטים: ראובן, גד און מנשה: אַז דער קייסער פון די דאָזיקע יידן איז זיין ברודער און ער, דוֹד, איז געשיקט געװאָרן דורך זיין ברודער קיין אײיראָפּע מיט אַ וויפטי- קער פּאָליטישער שליחות. אין װאָס ס'באַשטײט די דאָזיקע שליחות איז שווער געווען צו דערגיין, ווייל דער דאָזיקער אומבאַוואוסטער וואנדערער האָט זיך געהאַלטן זייער געהיימנישפול, װוינציק גערעדט, ווינציק געענט" פערט אויף פרעמדע פראַגעס; נאָר פון די פֿאַרשידענע רמזים, װאָס ער האָט געגעבן, האָט מען געקאַנט זיך אָנשטױסן, אַז ער איז געשיקט געװאָרן צו די אייראָפּעאישע מלכים און פריער פון אַלץ צום רוימישן פּױפּסט מיט אַ פאָרשלאָג ,צוצושטעלן דער יידישער מלוכה אין אַראַביע געווער און פּראַװויאַנט, כדי צו מאַכן אַ באַװאָפנטן אויפּשטאַנד קעגן די טערקן און אָפּנעמען ביי זיי פּאַלעסטינע. עס איז לייכט זיך פאַרצושטעלן, װאָס פאַר א רושם דער דאָזיקער געהיימנישפולער מענטש האָט געמאַכט אױיף אַלע אַרומיקע יידן. ער איז אָנגעקומען קיין וװוענעציע אינקאָגניטאָן די ערשטע צייט פאַרבליבן אין צימער פון קאַפּיטאַן פון דער שיף, מִיט וועל" כער ער איז געקומען, און ערשט דערנאָך איז ער אועק אין יידישן געטאַ און דערציילט די פאָרשטייער פון דער יידישער קהלה ועגן זיין גרויסער

80 גרעץ - די יירישע געשיכטע

שליחות. דערביי האָט ער גערעדט אױיף אַזאַ אומקלאָרער העברעאישער שפּראַך און זיך באַנוצט מיט אַזעלכע אומקלאָרע אויסדריקן, אַז דער אייג- דרוק איז נאָך געווען גרעסער און עס איז שוין קיין ספק נישט געבליבן, אַז דאָ האָט מען פאַר זיך אַ וויכטיקע פּערזאָן;װאָס פון אים שטייען פאָר גרוי- סע ישועות פאַר יידן, מען האָט געפּרואװוט זיך דערוויסן פון אים די פּרטים פון זיין מיסיע; אויף דעם האָט אָבער דוד ראובני געענטפערט, אַז ביז זיין אוידיענץ ביים פּױפּסט קאָן ער מער גאָרנישט דערציילן, אויך וועגן דער פּערזענלעכקייט פון ראובני איז שווער צו זאָגן עפּעס באַשטימטעס: צי איז דאָס געווען אַ געניטער שאַרלאַטאַן, אָדער אַ פאַנטאַסטישער מאַ- ניאַק: מיט זיין סודותדיקן האַלטן-זיך האָט ער אָבער באַװויזן אַלעמען צו פאַראינטערעסירן. און ווען מען דערמאָנט זיך, אַז אין דער פאָלקס-לעגענ- דע האָט שוין ווירקלעך לאַנג עקזיסטירט ערגעץ אַ יידישע מלוכה פון אַמאָ- ליקע ;עשרת השבטים", קאָן מען לייכט פאַרשטיין, װי גרויס עס האָט גע- מוזט זיין די אמונה אין אים. אַ מענטש פון קליינעם וואוקס, אַ שװאַרצער און אַ מאָגערער, וי אַ סקעלעט, שטענדיק פאַרזונקען אין תפלה און אין תעניתים, דערביי נאָך מיט פירשטלעכע מאַניערן -- האָט דוד ראובגי געמאַכט אַ גרויסן איינדרוק נישט בלויז אויף יידן, נאָר אויך אויף קריסטן און אויפגערייצט די פֿאַנטאַזיע פון די מיסטיש-געשטימטע ידן, װאָס האָבן שוין לאַנג אַרױסגעקוקט אויף עפּעס אַ וואונדערבאַרן מלאך-הגואל.

אין גיכן איז ראובני אויפגענומען געװאָרן פריער דורך די קאַרדי- נאַלן און דערנאָך דורכן פּױפּסט קלעמענט דעם זיבעטן אַלײן. דער דאָזײ קער פּופּסט האָט דעמאָלט איבערגעלעבט אַ שוערע צייטן ער איז גע שטאַנען צװישן צוויי פייערן: צוישן דער לוטעראַנישער רעפאָרמאַציע פון איין זייט און דער פּאָליטיק פון דייטשן קייסער קאַרל דעם פינפטן פון דער צווייטער זייט, פּאָליטיש איז ער געווען געדריקט פון דייטשן קייסער, גײיסטיק איז ער געווען באַלײדיקט דורך דער רעפאָרמאַציע, וועלכע האָט ביי אים צוגענומען די גאַנצע אױיטאָריטעט, אַזױ אַז ער האָט זיך געכבאַפּט פאַר אַלץ, װאָס האָט געקאַנט כאָטש עטװאָס אָפּראַטעװען זיין פּאָזיציע. דוד ראובני מיט זיין פאַנטאַסטישן פּלאַן, אָפּצונעמען פּאַלעסטינע ביי די טערקן, איז דעריבער געווען פאַרן פּױיפּסט, װי געוואונטשן, דער פּופּסט האָט פריער אָפּגענומען ביי ראובני זיינע דאָקומענטן --- װוי עס זעט אוים, + באַשטעטיקונגען פון די פּאָרטוגעזישע שיפס-קאַפּיטאַנען און פון די קאָנ-

דער נייער צענטער אין טערקיי הי 87

טולן אין טערקיי, אַז אין מזרח עקזיסטירט וירקלעך אַ יידישער שבט, דערנאָך האָט דער פּױפּסט אָפּגעשיקט די דאָזיקע דאָקומענטן קיין ליסאַ- באָן אויף צו קאַנטראָלירן זיי, ווען די פּאָרטוגעזישע רעגירונג האָט די דאָזיקע דאַקומעגטן באַשטעטיקט, איז ראובני פייערלעך אויפגענומען גע" װאָרן פונעם פּױפּסט. ער איז אַרײנגעפאָרן קיין רוים, װי אַ שליה פון אַן אויסלענדישער מלוכה, אויף אַ ווייסן פערד, אין באַגלײטונג פון אַן איבערזעצער און באַדינטע. אויפגענומען איז ער געװאָרן מיט גרויס כבוך, און װי ס'ווייזט אויס, איו דעם פּױפּסט געפעלן געװאָרן ראובגס פּלאַן און זיי האָבן זיך פריינטלעך געזעגנט איינער פון צווייטן. די אידיענץ האָט געמאַכט אַ גרױסן איינדרוק אויף די יידן אין רוים, װעלכע האָבן געפרואווט זיך מתקרב זיין צו ראובנען. די פאָרשטייערין פון דער יידישער אַריסטאָקדאַטיע בענװענידאַיאברבנאל האָט אים געשיקט אַ גרויסע סומע געלט און א זיידענע פאָן מיט די אויפשריפטן פון די עשרת הדברות, נאָר ראובני האָט אויסגעמיטן אָפּנהאַרציקע געשפּרעכן מיט יידן און דערמיט נאָך מער אויפגעוועקט די גייגיריקייט,

אין האַרבסט 1525 איז ראובני אָנגעקומען קיין פּאַָרטוגאַל און זיך פאָרגעשטעלט פֿארן קייסער יאָהאַן דעם דריטן. דער פּלאַן אָפּצורײסן ארץ ישראל פון טערקיי איז, װי ס'ווייזט אויס, געפעלן געװאָרן אויך דעם פּאַרטוגעזישן קעניג און ער האָט צוגעואָגט שיקן קיין אַראַביע, צו דער געהיימניספולער יידישער מלוכה, די גייטיקע צאָל שיפן מיט מאַ" טראָסן און געװוער. דערווייל איז ראוכני געבליבן וואוינען אין פּאָרטר גאַל װי אַ פאָרשטייער פון אַן אויסלענדישער מלוכה און זיין פאַרבלייבן דאָרט האָט אויף אַ קליינער צייט פאַרלײכטערט דעם גורל פון די פּאָר" טוגעזישע מאַראַנען. גראָד צו יענער צייט אין אויף דער טאָג אָרדענונג געשטאַנען די מאַראַנעױפדאַגע; די פּאַרטונעזישע קלעריקאַלן האָבן זיך נישט באַנוגנט מיטן גירוש פון די יידן, זיי האָבן נאָך געװאָלט אינגאַנצן פאַרטיליקן די איבערגעבליבענע מאַראַנען, װאָס האָבן געהיים ווייטער געהיט די יידישע רעליגיע. די גייסטלעכע האָבן נישט אויפגעהערט צו העצן דאָס פּאָלק קעגן די מאַראַנען; שפּיאַנען האָבן אומעטום געלויערט און זי פאַרפאָלגט; און די מאַראַנען, װאָס מען האָט געכאַפּט ביים דער" פילן די געבאָטן פון דער יידישער רעליגיע, האָט מען געברענט אויף די שייטערהויפוס, די קלטריקאלן װאָבן אָבער געװאָלט, אז דאָס זאָל נישט

88 גרעץ - די יידישע געשיכטע

זיין צופעליק, נאָר סיסטעמאַטיש אײנגעאָרדנט, און געפאָדערט פון קש- ניג, ער זאָל איינפירן, װי אין שפּאַניע, אַן אינקוויזיציע קעגן די מאַראַ- נען. דער קעניג איז שוין געווען גרייט צו דערפילן די דאָזיקע פאָדע. רונג, נאָר דאָ איז געקומען ראובני און די אונטערהאַנדלונגען מיט דעם פאָרשטייער פון אַ יידישער מלוכה האָבן געצוואונגען דעם קעניג אָפּ- צולייגן אויף אַ קליינע צייט זיין פּלאַן. דוד ראובני האָט דעריבער אַרױס- גערופן אַ באַזונדער גרויסן רעספּעקט צו זיך צווישן די מאַראַנען. אויס- געמאַטערט פון די לאַנגע רדיפות, האָבן אָט די מאַראַנען דאָך טיף אין האַרצן נישט אויפגעהערט צו גלייבן אין דער גאולה, און אין דעם גע היימניספולן שליח פון מזרח האָבן זיי דעריבער דערזען זייער אויסליי- זער. די אוידיענץ פון ראובני ביים פּױפּסט און ביים קעניג האָט זי אויפגעמונטערט. פיל מאַראַנען אין ליסאַבאָן און אין אַנדערע שטעט פלעגן קומען צו ראובני, אים קושן די האַנט און אָפּגעבן קייסערלעכן כבוד. ער איז אָבער געװוען איינגעהאַלטן, פאָרזיכטיק און דאָס האָט, נאַטירלעך, נאָך פאַרגרעסערט דעם אינטערעס צו אים און צו זיין מיסיע,

דערווייל אין די משיח-באַװועגונג געװאַקסן און דוד ראובנין, װועל- כער האָט אַלײן נאָך זיך קיין זכר נישט איבערגעלאָזט אין דער יידישער געשיכטע און איז פאַרשוואונדן געװאָרן אַזױ געהיימניספול, װי ער איז געקומען, איז באַשערט געווען אַרױסצושטעלן אויף דער סצענע אַ באַ- גייסטערט פּאָעטישע פּערזענלעכקייט פון אַ יידישן בחור, װאָס האָט אין זיך פּאַראײיניקט די התלהבות פון אַ מיסטיקער מיט דער קראַפט פון אַ נאַציאָנאַלן קעמפער און האָט איבערגעלאָזט נאָך זיך אַן אָנדענק אין פאָלק וי אַ מאַרטירער און קדוש. דאָס איז געווען דער געבילדעטער מאַראַן דיעגאָ פּירעס (געבוירן אין יאָר 1500),

ער האָט פריער פאַרנומען די שטעל פון אַ סעקרעטאַר אין איינער פון די רעגירונגס-אינסטיטוציעס אין ליסאַבאָן און איז געשטאַנען נאָ- ענט צום הויף. ראובני האָט אָבער אַרױסגערופן אין זיין נשמה אַן אי- בערקערעניש. בטבע אַ פייערדיקער מיסטיקער און טרוימער, און װאָס איז געווען נאָך דערצו גענויגט צו מסירת נפש און מאַרטירערטום, --- האָט פירעס פּלוצים דערשפּירט אין זיך עפּעס אַ געטלעך פייער פון אַ נביא, אָנגעהױיבן זען חלומות איף דער װאָר און דערשפּירט אין זיך, אַז ער דאַרף שטיין אין דער שפּיץ פון די גרויסע געשעענישן, װאָס דאַרפן

דער נייער צענטער אין טערקי 69

באַלד קומען. ער איז אַװעק צו ראובגי, אים דערציילט וועגן זייגע חל" מות און ;זטאונגען". און נישט קוקנדיק אױיף דעם, װאָס ער האָט גע" פּרואווט אָפּקילן די צעפלאַקערטע פאַנטאזיע פונעם יונגן מיסטיקער, אין דער לעצטער אַלץ. מער עקזאַלטירט געװאָרן. פון גרויס התלהבות האָט ער אַלײן זיך מל געווען, אַװעקגעװאָרפן זיין קריסטלעכן נאָמען און זיך אָנגעהויבן רופן שלמה מולכו. נאָך אויסגעמאַטערט פון דער שהערער אָפּעראַציע,, אין פיבערהאַפטער אויפרעגונג, איז ער װידער אַװעק צו ראובני און אים דערציילט ועגן זיין טאָט. ראונני האָט זיך דערשראָקן, אַז די דאָזיקע מעשה זאָל נישט װאַרפן אַ חשד אויף אים אַלײן, אַז ער ציט אָפּ מאַראַנען פון קריסטנטום, און געראָטן דעם צעהיצטן מיסטיקער, אַז ער זאָל באַלד אַװעק קיין טערקיי. שלמה מולכו האָט דאָס אָנגענומען וי אַ באַפעל ,פון אויבן" און האָט געפאָלגט די עצה,

פון 1527 ביז 1528 האָט ער ארומגערייזט איבער דער אײראָפּע- אישער טערקיי, אין סאַלאָניקי איז ער זיך צומױפגעגאַנגען מיט דעם מקובל ר' יוסף טײטיצאַק און איז אַרײנגעפירט געװאָרן אין די סודוז פון דער קכלה, אין אַדריאַנאָפּאָל, וי אייגיקע היסטאָריקער מיינען, איז ער זיך צוגויפגעגאַנגען מיטן קינפטיקן מחבר פון ,שולחן ערוך" ר' יוסף קאַרו. אין גיכן איז ער געקומען אויך קיין צטת, דעם צענטער פון די מקוכלים, און דאָ האָט ער מחבר געװען א ריי דרשות װעגן ביאת המ" שיח, װאָס זיינען דערנאָך אָפּגעדרוקט געװאָרן דורךף זיינע פריינט אין אַ באַזונדער ספר מיטן נאָמען ,ספר המפואר". פיל זיינען געווען אגט" ציקט פון זיינע באַגײסטערטע רעדעס ועגן דער נאָענטער גאולה. מען האָט זיך פאַרטיפט אין זיך און מען האָט געפונען, אַז די דעמאָלטיקע גע" שעענישן טראָגן די אַלע סמנים פון משיחס קומען, אויף וועלכע דער ,,זהף" איז מרמז. אין דעם פאַקט, װאָס רוים, די הױפּטשטאָט פון , אדום", אין דעמאָלט איינגענומען געװאָרן דול" די סאָלדאַטן פון זײיטשישפּאַנישן מי" ליטער פּונקט אין שבועות (1527), האָט מען געוען אַ קלאָרן בּאַװוייז, אֵז דער ,,קל" האָט זיך שוין אָנגעהױיבן, אַז די װעלט שטייט ערב גרויסע גע" שעענישן,

סוף 1529 איז מולכו אַװעק קיין אַנקאָנא, וואו די קאַטױלישע גייסט" לעכע האָבן באַזונדערט נאָכגעשפּירט די אַנטלאָפענע מאַראַנען. ער איז שיער נישט אַרעסטירט געװאָרן; האָט ער זיך אָבער אויסגעדרייט און אי!

00 : : גרעץ - די יידישע געשיכטע

אָפּגעפאָרן קיין רוים. דאָרט האָט זיין מיסטישער ברען דערגרייכט די העכסטע מדרגה. ער האָט דערציילט, אַז ווען ער האָט דערזען די ,,פאַנ- שאָלטענע שטאָט?*, האָבן זיך ביי אים געעפנט די ,,שערי דמעות", ער האָט אױסגעגאָסן זיין האַרץ אין אַ הייסער תפילה איבער דער באַפרי- אונג פון דעם פיל-געפּלאָגטן יידישן פאָלק און איבער דער גאולה פון ירו- שלים. בשעת דער תפלה האָט ער דערהערט אַ בת-קול, װאָס האָט אָנגע- זאָגט וועגן דער גיכער גאולה, דער פאַנטאַסטישער מיסטיקער האָט אין רוים פאַרבראַכט טאָג און נאַכט אין תפלה און אין תעניתים און דערגרייכט די גרעסטע שטופע פון קראַנקהאַפטע האַלוצינאַציעס. אים האָט זיך אויס- געוויזן, אַז צו אים קומט עפּעס אַ געהיימניספולער זקן, פירט אים איבער די חורבות פון ירושלים, שטעלט אים אַװעק צװישן די בערג און דאָרט דערציילט ער אים וועגן דער צוקונפט פון דער וועלט און פון פאָלק ישראל; רוים װעט צעשטערט וערן דורך אַ פאַרפלייצונג, פּאָרטוגאַל --- דורך אַן ערדציטערניש און דעמאָלט װעט דערשיינען דער הייליקער גייסט און עס װעט קומען משיח. די דאָזיקע אַלע פאַנטאַסטישע וויזיעס און חלומות האָט שלמה מולכו דערציילט פאַר די אַרומיקע אין זיינע דרשות, װאָס צר האָט געהאַלטן עטלעכע שבתים אין דער יידישער שיל אין רױים. נאָר פּלוצלונג האָט ער באַמערקט, אַז אים שפּירט מען נאָך און מען וויל אים אויסגעבן דער אינקוויזיציע. ער האָט געמוזט פאַרלאָזן רוים און איז אויף אַ צייט אָפּגעפאָרן קיין ווענעציע.

דאָרט האָט מולכו ווידער זיך באַגעגנט מיט ראובני, צו יענער צייט האָט ראובני שוין געהאַט פאַרלוירן דעם צוטרוי ביים פּאַָרטוגעזישן קעניג, ווייל מען האָט אים חושד געווען, אַז ער האָט געהיימע באַציאונגען מיט די מאַראַנען און אַז דאָס האָט ער אָפּגערעדט שלמה מולכון פון קריסטנ- טום. ראובני איז אַרױסגעשיקט געװאָרן פון פּאָרטוגאל און אויפן וועג איז ער שיער נישט אַרײינגעפאַלן אין די הענט פון דער אינקוויזיציע, נאָר ער האָט זיך אַרױסגעראַטעװעט און איז אַנטלאָפן קיין ווענעציע, וואו ער האָט אָנגעהובן פירן אונטערהאַנדלונגען מיטן סענאַט פון דער רעפּובליק, װול- כע האָט דעמאָלט געפירט אַ מלחמה מיט טערקיי, ועגן זיין פּלאַן. דאָ אָבער גייט פּלוצים איבער די גאַנצע ראָליע פון די פּאָליטישע אונטער" האַנדלונגען צו שלמה מולכו,

ענדע 1530 איז אין רוים ווירקלעך פאָרגעקומען אַ שרעקלעכע פֿאַר"

דער נייער צענטער אין טערקיי 1

פלייצונג. אַהין איז געהיים געקומען צו פֿאָרן שלמה מולכו און אין אויפ" גענומען געװאָרן דורכן פּױפּטט, װאָס צווישן זיי איז פֿאָרגעקומען, ווייסט מען נישט, צי האָט דער יונגער פּאַעטיש-געשטימטער און הייסער מיסטי- קער פאַרכישופט מיט זייגע ,,זעאונגען" דעם פּױפּסט, וועלכער האָט אַליין דאַן איבערגעלעבט אַ שרעקלעכע צייט, אָדער דער פּופּסט האָט אים גע" װאָלט אויסנוצן וי אַ ווערקצייג פאַר געחיימע צוועקן, --- יעדנפאַלס איז באַוואוסט, אַז דער פּױי9סט האָט זיך באַצויגן צו מולכו זייער גוט און כּאָטש די גייסטלעכש האָבן נישט אויפגעהערט צו פֿאָדערן, אַז מען זאָל מולכון איבערגעבן אין די העגט פון דער אינקוויזיציע, האָט דער פּויפּסט דאָך אים אויף אַזױ פיל מקרב געווען, אַז ער האָט אים אַרױסגעגעבן א פּאַפּיר וי אַ שוץ פון דער אינקוויזיציע,

דערווייל האָבן די אַגענטן פון דער אינקוויזיציע נישט אֵופגעהערט פונדעסטוועגן נאָכּצושטּיאָנירן מולכון און דערצו האָט נאָך מיטגעהאָלפן איינער אַ געבילדעטער ייד, דער דאָקטאָר יעקכ מאַנטין. צי ער איז געווען אַ פערזענלעכער שונא פון מולכו, אָדער ער האָט מורא געהאַט, אַז זיין אַגיטאַציע זאָל נישט האָבן קיין שלעכטע רעװלטאָטן פֿאָרן יידנטום, נאָר אַ פאַקט איז, אַז מאַנטין האָט זיך באַשלאָטסן אויף אַ מיאוסער מסירה, ער איז געקומען צו דעם פּאַרטוגעזישן פאָרשטייער אין רוים און געזאָגט: ,,װאָס זשע שווייגט איר, ווען מען כאַלײדיקט דעם כבוד פון אייער קעניג? דער דאָזיקער מענטש, װאָט איז איצט אַן אַרײנגײער אין הויף פון פּױפּסט, איז דאָך א געוועזענגער דינער פון אייער קעניג, װאָס האָט אָנגענומען די יידישע אמונה!". דער פּאָרטוגעזישער פֿאָרשטייער האָט דערױיף געענט.: פערט, אז שפּיאַנאָזש גייט נישט אריין אין זיינע פליכטן, דאַן איז מאַנטין אַװעק צו די ריכטער פון דער אינקוויזיציע און דורך עדות אויפגעוויזן, אַז מולכו איז אָפּגעמאַלן פון דער קאטילישער רעליגיע. די ריכטער האָבן אָבער קיין זאַך נישט געקאָנט טאָן מולפון, ווייל ער האָט באַויזן דאָס שוץ"פּאַפּיר פון פּויפּסט. די ריכטער האָבן זיך געװוענדעט צום פּופּסט מיט אָן אָנקלאָגע, פֿאַרװאָס ער איז אַזוי גנעדיק צום ,,אומגלױביקן" מאַראַן, נאָלר דער פּוי9טט האָט זי איינגעבעסן, זיי זאָלן ביז אַ געוויסער צייט אָפּװאָרטן און לאָזן מולפון צורו,. דער מסור מאַנטין האָט אָבער נישט גע" רוט און ער האָט פֿאָרגעשטעלט די ריכטער פון דער אינקוויזיצישע אַ פֹּאַ- פּיך פון שלמה מולכו, וואו יעגער רעדט פייגנטלעך ועגן דער קאַטױלישער

92 - = גרעץ - די יידישע געשיכטע

רעליגיע און זאָגט נביאות אויף דעם גיכן אונטערגאַנג פון ,, אדום", דאָ האָט שוין קיין חסד נישט געקאָנט העלפן: מולכו איז פאַרמשפּט געװאָרן צום פאַרברענען און אין אַ פּאָר טעג ארום איז מולכו דערקלערט געװאָרן אָלס פאַרברענטער פון דער אינקוויזיציע. וי גרויס איז אָבער געווען די פאַרוואונדערונג פון דער לעצטער, ווען מ'האָט זיך דערוואוסט, אַז מולפו לעבט און געפינט זיך אַפילו אין הויף פון פּױפּסט. עס האָט זיך אַרױסגע- וויזן, אַז אַזױ װוי ער האָט געװאָלט אָפּראַטעװען שלמהן, האָט דער פּױפּסט געשיקט אויפן פייער אַן אַנדערע פּערזאָן. ווייטער בלייבן אין רוים האָט מולכו שוין מער דאָך נישט געקענט און ער איז אָפּגעפאָרן קיין דייטש- לאַנד,

אין גיכן האָבן ראובני און מולכו זיך באַשלאָסן אויף אַ נייעם דרייסטן שריט. זיי זיינען ביידע אַװעק קיין רעגענסבורג, וואו עס האָט דעמאָלט אָפּגעהאַלטן זיינע זיצונגען דער דייטשער סיים אין אָנועזנהייט פון קייסער. וי עס דערציילט דער באַװאוסטער דעמאַלטדיקער יידישער ,;שתדלן* יאָסעלמאַן ראָזהײם, האָט מולכו געװאָלט איבערצייגן דעם קייסער און דעם סיים, אַז ער וויל רופן אַלע יידן אויף אַ מלחמה קעגן טערקיי. דער פאָרזיכטיקער יאָסעלמאַן האָט געפּרואװוט אָפּריידן מולכו פון זיין משוגענעם פּלאַן, נאָר מולכו האָט נישט געװאָלט אַפילו אים אויס" הערן און דער סוף פון דער דראַמע איז געווען זייער טרויעריק. קאַרל דער פינפטער האָט געהייסן אַרעסטירן ביידע יידישע טרוימער און זיי אָפּפירן קיין איטאַליע, וואוהין ער איז דאַן אַלײן געפאָרן. ראובנין האָט מען אַװעקגעפירט קיין שפּאַניע, איינגעזעצט אין טורמע, וואו ער איז אין עטלעכע יאָר אַרום געשטאָרבן. מולכון האָט מען אין מאַנטואַ פאַרמשפּט צום טויט, וי אַן אָפּגעפאַלענעם פון דער קריסטלעכער רעליגיע. ווען מען האָט אים געפירט צום פייער, האָט מען אים אין נאָמען פון קייסער פאָר- | געלעגט צו באַגנאַדיקן, אויב נאָר ער װעט תשובה טאָן. נאָר מולכו האָט מיט שטאָלץ אָפּגעענטפערט: ,,איך באַדױער, װאָס איך בין אין די יונגע יאָרן געווען א קריסט. איצט טוט מיט מיר, װאָס איר ווילט". דאן האָט מען אים פאַרברענט אין דער אָנוועזנהייט פון אַ גרויסן עולם (אין יאָר 3,

אַזױ טראַגיש האָט זיך געענדיקט די משיחיבאַוועגונג פון 16'טן יאָרהונדערט, װאָס האָט אַרױסגערופן אַזאָ גרויסע אויפרעגונג און באַ-

דער נייער צענטער אין טערקיו 98

שאַפן אַזױ פיל האָפענונגען. נאָך די נישט-דערפילטע האָפענונגען איז גע" קומען דער לאַנגער יאוש; דאָס צעבראַכענע געמיט און די ליידן פון גלות האָט מען נאָך דעם געשפּירט נאָך טיפער און ברענענדיקער. שלמה מולכו האָט אָבער נאָך לאנג געלעבט אין זכרון פון פאָלק וי אַ העלד און מאַר- טירער און אויך נאָך זיין טוט האָבן אַ סך געגלויבט, אַז ער איז אַרױס גאַנץ פון פייער און לעבכט ערגעץ בטוד,

קאַפּיטל דריי די ליטעראַטוף

גישט געקוקט אויף די צרות און רדיפות פון אויסן, האָט דאָך דאָס יידנטום צו יענער עפּאָכע אַרױסגעטין אַן אינערלעכע גרויסע ענערגיע און אין דער שפּיץ פון דער קולטורשלער ארבעט צװוישן יידן אין יענער צייט איז געשטאַנען איטאַליע. אין ערגעץ האָט אַזױ האַסטיק נישט גע" קלאַפּט דער פּולס, אין קיין שום יידישן צענטער איז דאָס גייסטיקע יידישע לעבן פון יענער עפּאַכע נישט געווען אַזױ פאַרשידנפארביק און רייך, װי צוישן די איטאַליענישע יידן. די עפּאַכע פון רעגעסאַנס און הומאַניזם, פוּן איין זייט און די גרויסע דערפינדונג פון ביכער"דרוק, פון דער צווייטער זייט, האָבן געמוזט אויך צװוישן יידן אַרױסגערופן אָן אויפלעבונג און צאָ- וועגונג. מיסטישע אידעען און חלומות, טרויערישטימונגען און אַ שטרע" בונג צו רעפֿאָרמען און באַנייאונג אין יידנטום, רבנישער פּלפּול אין הלכה = דאָס אַלץ צוזאַמען, זי אַלע פארשידענע קעגנזעצטע שטרעמונגען האָבן זיך צונויפגעמישט אין איין כאַאָס, אָבער דאָך רייכער געמאַכט דאָס אי" גערלעכע גייסטיקע לעבן און באַשאַפן אַ גרויסע ליטעראַטור,

אין דער ערשטער העלפט פון 16-טן יאָרהונדערט האָט דער ,רבגיזם", די טרוקענע הלכה נאָך געהאַט די אױבערהאַנט,. אין פיל איטאַליענישע שענטערן האָבן דאַן עקזיסטירט גרויסע ישיבות, דער רבניזם האָט געהאַט אָנגעזעענע פערזענלעכקייטן אויף זיין זייט און די תלמודיסטישע ליטש" ראַטור האָט געהאַלטן אין איין בליען. אין דער שפּיץ פון די יידישע קהלות זיינען געשטאַנען די רבנים ר' אברהם בן יהודה מינץ און זיין איידעם י' מאיר קאַצענעלבויגען, וועלכער איז געווען באַוואוסט וי אַ גרויסע יידי" שע אױיטאָריטעט אויך אויסער איטאַליע, אין יאָר 1520 האָט אין איטאַ- ליע דאָס ערשטע מאָל זיך באַװיזן אין דרוק גאַנץ ש"ס און איז פאַרשפּרײט געװאַרן אין אַ געװאַלדיקער צאָל עקזעמפּליאָרן. באַלד האָבן זיך אָבער אָנגעהויבן די רדיפות אויפן תלמוד און דער זקן ר' מאיר קאַצענעלנבויגען האָט דערלעבט צו אַזאַ צייט, ווען ער האָט נישט געהאט צו דער האַנט

6 גרעץ - די יידישע געשיכטע

קיין איין איינציקן עקועמפּליאַר פון ש"ס, וואוהין אַרײנצוקוקן. די ישיבות זיינען דעמאָלט אינגאַנצן געפאַלן און די יידישע בחורים, װאָס האָבן גע" װאָלט זיך פאַרנעמען מיט תורה, האָבן געמווט לערנען תלמוד געהיים, אָדער ספּעציעל צוליב דעם פאָרן קיין פּױלן. שפּעטער האָט מען אין דייטשלאנד ווידער דערלויבט צו דרוקן דעם תלמוד מיט אַ צענזור, און די ישיבות האָבן ווידער אויפגעלעבט. עס איז שוין אָבער מער נישט געווען דער פריערדיקער ברען און די פריערדיקע ענערגישע טעטיקייט,

די טרוקענע הלכה, דער תלמודישער פּלפּול פאַלט, און זיין אָרט פאַרנעמט די אגדה און דער מדרש אין דער פאָרעם פון מאָראַלישע מגי- דות, צוזאַמען מיט דעם רב דעם הלכה-מענטש טרעט אַרױס אויף דער סצענע דער רב װי אַ גייסטיקער פּאַסטעך פון זיין סטאָדע, װי אַ מאָראַלל- שער דערציער פון זיין עדה, וועלכער ער לערנט שוין נישט קיין דינים און חלעות, נאָר מוסר און גאָטס װאָרט, דער באַרימטסטער און באַגאַבט- סטער דרשן פון יענער צייט איז געווען ר' יהודה מושקאַטו, דער רב פון מאַנטואַ (געשטאָרבן אין 1580), דער מהבר פון ,קול יהודה", א פּירוש צו דעם רעליגיעזן סיסטעם פון ר' יהודה הלוי. דער יונגערער דרשן פון זיין צייט, ר' עזריה פיגאָ (1647) אין װענעדיק, האָט איבערגעלאָזט נאָף זיין טוט אַ גרויסע זאַמלונג פון שיל-דרשות מיטן נאָמען ,,בינה לעתים", װאָס האָט לויט זיין סטיל און רייכקייט פון געדאַנקען געדינט װי אַ וועג" ווייזער פאַר די שפּעטערדיקע מגידים,

די קבלה מיט אַלע אידע מיסטישע סודות און די משיח-פּראָפּאַגאַנדע פון שלמה מולכו האָבן אין איטאַליע געפונען אַ פאַרטיקן באָדן. פון אויטן האָט די קבלה אין איטאַליע נישט געפונען פאַר זיך קיין שום שטערונגען, ווייל אין יענער צייט זיינען אויך פיל אָנגעזעענע קריסטן געװען פאַר" גלייבט אין די סודות פון דער קבלה און די זעלבע צענזור, װאָס האָט אַזױי גערודפט דעם תלמוד, האָט געלאָזט פריי אָפּדרוקן און פאַרשפּרײטן דעם ,;זהר". אינערלעך איז די קבליסטישע לערע געווען זייער צוגעפּאַסט צו דער דעמאָלטיקער געדריקטער שטימונג פוֹן די איטאליענישע יידן אין 8 - 1559 איז אין מאַנטואַ, מיט דער הסכמה פון דריי רבנים, אָפּגע- דרוקט געװאָרן דער ,,זהר", וועלכער איז באַלד פאַרשפּרײט געװאָרן אין פיל עקזעמפּליאַרן. אין אַ קליינער צייט אַרום איז דערשינען אַן אַנדער אױיסגאַבע פון ,,זהר" מיט אַ הקדמה פון געשמדטן יידן װיקטאָריאָ עליאַ-

די ליטעראַטור 97

נאָ. דאָס האָט זייער אויפגעבראַכט אייניקע אָנגעזעענע רבנים, װאָט האָבן אין דער קבלה געזען אַ סכנה פאַרן יידנטום. זיי זיינען אָבער גאָרגישט אימשטאַנד געווען צו טאָן קעגן דעם. ענדע פון 16-טן יאָרהונדערט איז קיין איטאַליע אָנגעקומען פון ארץ ישראל ר' ישראל סרוק, א תלמיד פון אר"י און אַ חבר פון ר' חיים װיטאַל. דעמאָלט האָט די פּראַקטישע קבלה אין איטאַליע אָנגעהויבן אויפבליען און אַנטװיקלען זיך מיט אַ גרויסער שנעלקייט. ר' ישראל סרוק האָט זיך אָנדערצײילט וואונדער פון אר"י און פון ר' חיים װיטאַל, אַלײן זיך אָנגעגעבן פאַר אַ קדוש און אָנגעהױבן פאַרשפּרײטן די לערע פון דער פּראקטישער קבלח. און באַלד זיינען צווישן די איטאַליענישע יידן איינגעפירט געװאָרן די אַלע אַסקעטישע מנהגים פון די קבליטטן אין צפת, װי זיך פּײיניקן, פאַרברענגען גאַנצע שעהן אין תפלה, װאַך זיין די נאַכט אאַז"װ.

אין דער זעלביקער צייט האָט אָבער אויך אויפגעבליט די ליטעראַ טור. די דערמאָנונג וועגן די טויזנטיעריקע ליידן פון יידישן פאָלק, צוזאַ" מען מיט די נייע צרות, האָבן אַרױסגערופן אין יענער צייט די היסטאָ רישע כראָניק, מיט וועלכער עס האָבן זיך פאַרנומען פיל געלערגטע יידן צווישן די דאָזיקע היסטאָרישע װערק דאַרף ווערן אָפּגעגעבן אַ באַזונדער אָרט דעם בוך פון ר' שמואל אושקי, אַ געוועזענער מאַראַן אין פּאָרטוגאַל, ,די טרייסט פון ישראל און זיינע ליידן". דאָס דאָזיקע װוערק אין גע" שריבן געװאָרן אויף אַלט-פּאָרטוגעזיש און איז מער אַ פּאָעמע, װי אַ גע- שיכטע, נאָר אין דער פאָרעם פון אַ דיאַלאָג צווישן די יידישע פּאַסטוכער ווערט אָגב אויך דערציילט די געשיכטע פון יידישן פאָלק. דער פּאָסטוך יעקב קלאָגט זיך פאַר די צוויי איבעריקע פּאַסטוכער אויף דער לאַגע פון יידישן פאָלק, וועלכעס איז געגליכן צו אַ סטאַדע שעפּסעלעך, װאָס זיינען אַרײנגעפאָלן צווישן וועלף. נאָך פון די צייטן פון די אַלטע בבלים און רוימער ביז די שפּאַניער און דייטשן פון מיטלאַלטער האָבן אַלע פעלקער נאָר געדריקט און גערודפט דאָס שװאַכע יידישע פאָלק, ,אָ, אײראָפּע, אייראָפּע. איין גיהנום אויף דער וועלט! -- קלאָגט זיך דער פּאַסטעך יעקב. --- װאָס זאָל איך זאָגן וועגן דיר, װאָס האָט באַפּוצט דיינע נצח" נות מיט די טויטע קערפּערס פון מיין פּאָלק? װי זאָל איך דיך לױבן דו קריגערישע אומערלעכע איטאַליע? דו האָסט דאָך, װי אַ הונגעריקער לייב געפרעסן דאָט פלייש פון מיינע שעפעלעך? פאַרדאָרבענע פּאַשע"

98 גרעץ - די .יידישע געשיכטע

פעלדער פון פראַנקרייך, מיינע שעפעלעך האָבן זיך געשפּײיזט מיט אייער גיפט! שטאָלץ ווילד דייטשלאַנד, דו האָסט אַראָפּגעשלײדערט מיינע קינ" דער פון די גרויזאַם-הױכע אַלפּ-בערג! צבועדיק, אַכזריותדיק און בלוט" דורשטיק שפּאַניט, די אָרעמע וועלף דיינע האָבן געפרעסן און פרעסן נאָך איצט מיינע פּרעכטיקע סטאַדעס!? איף די דאָזיקע קלאָג-װערטער ענט" פערן אָפּ מיט טרייסט די איבעריקע פּאַסטוכער, וועלכע דערמאָנען אַז פיל צרות זיינען יידן שוין איבערגעשטאַנען און דאָך געבליבן א פאָלק, ווייל פאַרטיליקן יידן אינגאַנצן פון דער װעלט איז אוממעגלעך און די טרייסט פון יידן באַשטײט דערין, װאָס די צרות לײטערן זייער גײיסט און פון דעם גיהנם, װאָס זיי זיינען אױיסגעשטאַנען, זיינען זיי אַרױיס דיי נער, שענער און מאָראַלישער, איידער אַנדערע פעלקער.

דער צווייטער היסטאָריקער פון יענער צייט, ר' יוסף הכהן (1496- 5), האָט שוין אָפּגעגעבן פיל מער אָרט פאַקטן אָנשטאָט ליריק און פאַרדינט מער דעם טיטל ,,היסטאָריקער". אַ מיטגליד פון אַ פאַמיליע, װאָס איז אַרױסגעטריבן געװאָרן פון שפּאַניע, האָט ר' יוסף הכהן די ערשטע יאָרן זיינע פאַרבראַכט אין אַװיניאָן, אין דער פּופּסטלעכער פּראָװוינץ פון דרום-פראַנקרייך; פון דאָרטן איז ער אַריבערגעפאָרן קיין איטאַליע און זיך באַזעצט אין גענוא. די צוויי יידישע גירושים פון גענואַ (אין 1516 און אין 1550) האָבן געצוואונגען די פאַמיליע זיך אַריבערצוציען אין דעם נאָענטן שטעטל װאַלמאַדזשיאָ. דאָרט האָט ר' יוסף כהן זיך פאַרנומען מיט דאַקטאָרײ און איז געווען זייער באַליבכט ביי דער גאַנצער באַפעלקערונג, אויך ביי קריסטן, אין 1567 האָט מען אויך פון דאָרטן אַרױסגעטריבן די יידן; פאַר ר' יוסף הכהן האָט מען געװאָלט מאַכן אַן אױיסנאַם און אים דערלויבט ווייטער צו וואוינען אין דער שטאָט, אָבער ער האָט נישט גע" װאָלט זיך באַנוצן מיט דעם חסד און אױיסגעװאַנדערט צוזאַמען מיט זיינע ברידער. ער האָט פאַראײיביקט זיין נאָמען דורך צוויי וויכטיקע היסטאָרי- שע וערק. אין זיין ,,דברי הימים" האָט ער באַשריבן די געשיכטע פון פּראַנקרייך און טערקיי, דעם לאַנגיעריקן קאַמף צװישן קריסטנטום און איסלאַם, צווישן אײיראָפּע און אַזיע, אין צוזאַמענהאַנג מיט דער יידישער געשיכטע. אין צווייטן װוערק ,,עמק הבכא" האָט ער באַשריבן די געשיכטע פון די יידישע רדיפות אין אײיראָפּע, אָנהײבנדיק פון די קרייץ-צוגן ביז 5, אין ביידע װוערק, געשריבן אין אַ שיינעם העברעאישן סטיל, האָט

די ליטעראטור 09

דער אױטאָל זיך געהאַלטן ערלעך אין די היסטאָרישע פאַקטן, נישט מגוט געווען, נישט איבערגעדרייט די געשעענישן, ערנסט אַרײנגעטואַכט זיך אין דער פּאַליטיש-עקאָנאָמישער אַנטװיקלונג פון די פעלקער, אָבער צוואַ- מען דערמיט הערט זיך אין די ווערק דער אויפגערעגטער טאָן פון אַ באַ" ליידיקטן און דאָס געפיל פון פאראַכטונג און צאָרן קעגן די באַדריקער. .דער גירוש פון יידן פון פראנקרייך און שפּאַגיע -- זאָגט דער מהבר פון ,עמק הבכא? --- האָבן מיך באַװעגט אָנצושרייבן דאָס װערק. זאָלן ילדן װיסן, װאָט האָבן אונדו געטאָן אונדזערע שונאים אין זייערע מדינוע און פּאַלאַצן. ווייל אָט װעט קומען אַ צייט",, אין דער דאָזיקער אָפּגע" האַקטער פראַזע שפּירט זיך, װי דער מחבר האָט געגלױבט אין דער נשמה פון דער געשיכטע, אַז עס װעט קומען א צייט, ווען די יידישע באַ" דדיקערס וועלן הרטה װאָבן אויף די צרות, װאָס זיי האָבן פאַרשאַפט דעם יידישן פאָלק,

גאָל אַן אַנדערן כאראַקטער טראָגט די געשיכטע פון אַ יונגערן היס" טאָריקער, די גדליה אבן יחייא, אונטערן נאָמען ,, שלשלת הקבלה". דער אױיטאָר פון דעם ווערק איז געווען א קבליסט און אָנשטאָט קלאָרע פאַקטן און א ריינעם סטיל, וי ביי רי יוסף הכהן, געפינען מיר דאָ שוין אַ מיש" מאש פון אַלצמען באַקאַנטע היסטאָרישע פאַקטן צוזאמען מיט נישט גע" שטויגענע, נישט געפלויגענע בבא מעשיות, לעגענדעס, אָנהליבנדיק פון זי אַלטע צייטן ביז דער העלמט פון 16"טן יאָרהונדערט. אַ באַזונדער אָרט ווערט אין דעם ווערק אָפּגעגעבן פאַר די שרעקלעכע געשיכטעס וועגן שדיט, מכשפים און לוחות. פון יעדער שורה הערט זיך דאָ די אמונה אין סודות, זי מיסטישט קראַפט פון דער קבלה,

די אָנטדעקונגען פון קאָלומבוס האָבן אין יענער צייט אַרױסגערופן אויך ביל יידן אַן אינטערעס צו געאָגראפיע. דער קאָמענטאַטאָר פון תנ"ך די אברהט פֿאַריצאָל, װאָס האָט געלעבט אין פעראַראַ, האָט אין 1524 אָנגעשריבן אַ ווערק ,ארחות עולם", וואו עס געפינט זיך אַ קורצן באַ" שרייבונג פון דער ערד. דער מחבר פון דעם ווערק איז געווען אַ מענטש מיט װיסגשאַפּטלעכע קענטעגישן, נאָר דאָך געפינען זיך אין דעם בוך נישט ווינציק אַבערגלויבנס, װי למשל װעגן טײַך סמבטיון, װעגן די עשרת השבּטים און כדומה,

די יידישע פּאָעזיע, װאָס איז פון דער צייט פון עמנואל הרומי אַפַּי

100 נרעץ - די יידישע געשיכטע

געשטאָרבן, האָט אין אָנהייב פון 17-טן יאָרהונדערט ווידער אויפגעלעבט אין איטאַליע. די פאָרשטייער פון דער יידישער פּאָעזיע זיינען דאַן געווען צוויי פרויען: דבורה אַסקאַרעל, און שרה סולאַם. די ערשטע, אַ פרוי פון א רייכן יידן אין רוים, האָט איבערגעזעצט די יידישע רעליגיעזע פּאָעזיע אין אַ שיינער איטאַליענישער שפּראַך און אויך געשריבן אָריגינעלע לי- דער. די צווייטע, אַ טאָכטער פון אַ װענעדיקער סוחר, איז געווען איינע פון די געבילדעטסטע איטאַליענישע פרויען פון יענער עפּאָכע. דער קאַ- טוילישער גלח אנראלדא טשעבאַ האָט אַ לאַנגע צייט שטאַרק אַגיטירט די יידישע באַגאַבטע פּאָעטעסע, זי זאָל אָננעמען דעם קריסטלעכן גלויבן, נאָר ער האָט גאָרנישט געקאָנט מאַכן. דאַן האָט ער ביי איר געבעטן אַ דערלויבעניש לפּחות מתפּלל צו זיין פאַר איר נשמה און בעטן גאָט, אַז ער זאָל זי אַרויפפירן אויפן ריכטיקן וועג. שרה האָט מסכים געווען, אָבער מיט דעם תנאי, אַז אויך זי זאָל בעטן גאָט, אַז דער גלח זאָל אַרױף אויפן ריכטיקן וועג און אָננעמען די יידישע אמונה. שרה איז געשטאָרבן אין 1,

אַ גרויסע השפּעה אויף דער יידישער ליטעראטור פון יענער צייט האָט געהאַט דער איטאַליענישער הומאַניזם, דער אַלגעמײנער אינטערעס צו דער אַלטער קלאַסישער װעלט און צו פּלאַטאָנס פילאָזאָמיע. דער זון פון באַרימטן ר' יצחק אברבנאל, יהודה-לעאָ אברבנאל, האָט צו יענער צייט אָנגעשריבן אויף אַ שיינער איטאַליענישער שפּראַך זיינע ,,דיאַלאָגן װעגן ליבע?, װאָס זיינען עטלעכע מאָל איבערגעזעצט געװאָרן אויף אַנדערע שפּראַכן און געמאַכט אַן איינדרוק. די דאָזיקע ,, דיאַלאָגן" זיינען דורכגע- דרונגען מיט דעם גייסט פון דער לאַטײנישער פילאָזאָפיע וועגן ליבע און שיינהייט און דאָס יידנטום איז דאָרט אַװעקגעשטעלט אויפן צװוייטן פּלאַן, אַזױ אַז עס האָבן זיך געפונען אייניקע, װאָס האָבן דערויף שוין געבויט אַ השערה, אַז אַברבנאל האָט זיך געשמדט: דאָס איז אָבער נישט מער וי א השערה.

פיל שטאַרקער איז דעמאָלט געווען דער אינטערעס צו דער העבױע- אישער שפּראַך און העברעאישער גראַמאַטיק. אויף דעם געביט זיינען זיך צונויפגעגאַנגען די יידישע געלערנטע מיט די קריסטלעכע. די ליבע פון די הומאַניסטן צו דער קלאַסישער רוימיש-גריכישער װעלט האָבן אַױױיס- גערופן אויך אַן אינטערעס צו דער אַלטער יידישער ועלט, און אַזױ וי

די ליטעראַטור 101 אָן העכרעאיש איז אוממעגלעך צו באַקענען זיך מיט דעם גייסט פון דער אַלטער יידישער קולטור, האָבן פיל הומאַניסטן און געבילדעטע קריטטן זיך געמוזט נעמען לערנען העברעאיש. לערער זיינען, נאַטירלעך, געווען די יידן, און אַזױ אָרום איז באַשאַפן געװאָרן אַ רייכע ליטעראטור װעגן דער העברעאישער שפּראַך און העברעאישער גראַמאַטיק, וי ,, ספר הבחוף" פון רד' אליהו לעוויטאַ, אָדער אליהו בחור, ,,מתורגמן? פון דעם זעלבן און נאָך אנדערע.

דער פאָטער פון דער יידישער היסטאָרישער קריטיק איז געוען ר' עזריה מן האדומים, אָדער דע-ראָסי (געבוירן אין מאַנטואַ אַן ערך אין יאָר 1514 און געשטאָרבן אין פערראַראַ אין 1578). ער איז געווען א פילזייטיק געבילדעטער מאַן, װאָס האָט גרינטלעך געקענט נישט בלױו די העברעאישע ליטעראַטור, נאָר אויך אַלע קלאַסישע ווערק, די רעליגיעזע ליטעראַטור און די נייע ווערק פון די איטאַליענישע הומאַניסטן,. צו דער דאָזיקער ברייטער בילדונג האָט ער באַזעסן אויך אַ שטאַרקן טאַלאַנט, און דאָס האָט ער אויסגענוצט אויף קריטיש-היסטאָרישע פאָרשונגען. נאָך דער גרויסער ערד-ציטערניש אין פּערראַראַ אין 1570 האָט ער אָנגעשריבן זיין גרויס ווערק אין דריי חלקים ,,מאור עינים". דער ערשטער טייל פון דעם ווערק איז געװוידמעט דער באַשרייבונג פון דער ערד-ציטערניש, דער צווייטער טייל דערציילט, װי אַזֹױ די ביבל איז איבערגעזעצט געװאָרן אויף גריכיש, דער באדייטנדיקסטער טייל איז אָבער דער דריטער, אין וועלכן עס געפינט זיך אַ ריי גלענצנדע פאָרשונגען וועגן פילון האלכסו" דרוני, וועגן די יידישע פּאַרטײען אין דער צייט פון צווייטן בית המקדש, וועגן יוסף פלאַװויוט און וועגן דער כראָנאָלאָגישט פון דער אַלטער יידישער געשיכטע. דאָס דאָזיקע ווערק האָט אַרױסגערופן אַ גרויסע אומצופרידג" קייט צווישן די רבנים, הגם ר' עזריה מן האדומים איז געווען זייער פאָרי זיכטיק אין זיין װוערק און אין ערגעץ זיך נישט דערלויבט קיין שום פרייש געדאַנקען, נאָר שוין דאָס אַלין, װאָס ער האָט דער ערשטער זיך קריטיש באַצוגן צום תנ"ך, אױסגעפאָרשט די הייליקע טראַדיציעס און פֿאַרגליכן די תלמודישע דערציילונגען מיט די גריכישע און לאַטײנישע קװעלן =-- שוין דאָס אַלײן האָט אַרױסגערופן א גרויסע אויפרעגונג צווישן די אָף" טאָדאָקסישע רבנים. ר' עזריה האָט דאַן אָנגעשריבן אַ צווייט װוערק ,,מצרף לכסף", וואו ער פאַרענטפערט זיך, אָבער אויך דאָס האָט נישט געהאָלפֿן,

109 : גרעץ - די יידישע געשיכטע

די רבנים האָבן פאַרבאָטן אַלע יידן יונגער פון 25 יאָר, צו לייענען דעם ,,מאור עינים? און מען דערציילט, אַז דער מחבר פון , שולחן ערוף" ר' יוסף קאַראָ האָט אַפילן געזאָלט אַרײנלײגן דעם מחבר פון , מאור עינים" אין חרם, נאָר דער טויט זיינער האָט אים געשטערט דאָס צו טאָן,

דער גייסט פון קריטיציזם האָט אָבער פון דעמאָלט אָן שױן זיך נישט אָפּגעשטעלט, און איינצלנע יידישע געלערנטע, װאָס האָבן זיך קרי- טיש באַצױגן צו דער יידישער מסורה און צו די אַלטע יידישע לעגענדעס, האָבן ווייטער פאָרגעזעצט זייער אַרבעט. כדי נישט איינצורייסן מיט דער אַרומיקער סביבה און אַרױפציען אויף זיך דעם חשד פון אַפּיקורסות, האָבן די דאָזיקע געלערנטע געמוזט טאַן זייער אַױבעט געהייט. דאָס האָט אָבער נאָך מער פאַרשאַרפט די באַציאונג צו זיי פון דער אַרומיקער ייךי- שער וועלט, און די סתירה צווישן דעם ויסנשאפטלעכן קריטישן גייסט און דער טראַדיציאָנעלער בלינדער אמונה איז דורך דעם נאָך בולטער געװאָרן. די דאָזיקע אינערלעכע צעבראָכנקייט האָט זיך ס'רוב אָפּגשי שפּינלט אויף דער טעטיקייט פון באַגאַכטן שריפטשטעלער און אָנגעזעע- נעם יידישן קענער ר' יהודה-לעאָן דע-מאָדענאַ (1571 - 1648), אַ מענטש מיט פילזייטיקער בילדונג, תלמודיסט און צזאַמען דערמיט הומאַניסט, אַ רב און אַ פריידענקער, אַ מגיד אין שיל און אַ וועלטלעכער שריפט" שטעלער, איז דע-מאַדענאַ אין זיין לעבן געווען פול מיט סתירות. אין זיינע יונגע יאָרן האָט ער אָנגעשריבן אַ װוערק קעגן שפּילן אין קאָרטן און אַלײן האָט ער געשפּילט אין קאָרטן מיט אַזאַ אַזאַרט, אַז ער האָט פאַר- געסן, ווער ער איז און װאָס פֿאַר אַ לאַגע ער פארנעמט. אין שיל האָט ער געהאַלטן דרשות און גערופן צו שטרענגן מוסר אין רעליגיעזע דינים, און ביי זיך אין צימער האָט ער געשריבן געהיים אַזעלכע פרייע געדאַנקען, פאַר וועלכע ער װאָלט געקענט פיל ליידן, וען זיי װאָלטן פאַרעפנטי לעכט ווערן. די ליטעראַרישע טעטיקייט פון דע-מאָדענאַ איז געווען זייער רייך און פאַרשידנאַרטיק. ער האָט געשריבן אַמאָל פאַר די יידן, אַמאָל פאַר קריסטן, תלמודישע חקירות, דרשות אויף פאַרשידענע טעמעס, א שטודיום וועגן די יידישע רעליגיעזע מנהגים, אַ זאַמלונג פון רעצעפּטן און עצות, אַ מיטל צו באַפעסטיקן דעם זכרון, שירים, ביבלישע פּירושים אאז"וו. נאָר זיינע טיפסטע איבערצייגונגען האָט ער אָפן אַרױסגעזאָגט אין צוויי אויסגעצייכנטע װערק, וועלכע ער האָט מורא געהאָט צו פאָרי

די ליטעראַמור 108

עפנטלעכן בעת זיין לעבן און וועלכע זיינען אָפּנעדרוקט געװאָרן ערשט אין 200 יאָר אַרום נאָך זיין טויט. אין איינעם פון די ווערק ;ארי נוהם", צעשטערט ער דעם גאַנצן בנין פון דער קבלה און באַװײזט, אַז די כלומרש- טע הייליקע ספרים פון דער קבלה, װי דער ,זהר", זיינען פאַלש, נאָכגע- מאַכט און אַז די לערע פון דער קבלה איז סותר די ריינע לערע פון ייד" טום. אין זיין צווייטן װערק ;קול סכל ושאגת ארי" מאַכט דע"מאָדענאַ נאָך אַ טריט ווייטער און טרעט שוין אַרױס ניט בלויז קעגן דער הייליקייט פון דער קבלה, נאָר אויך קעגן דער אױטאָריטעט פון תלמוד. נאָך דעם וי די יידישע מלוכה איז געפאַלן --- זאָגט ער אין דעם ווערק, --- האָבן די פירער פון פאָלק געדאַרפט איינפירן אַ נייע אָרדענונג אויפן גרוגט פון תורת משה, װאָס זאָל זיין צוגעפּאַסט צו די לעכנס-באַדינגונגען פון יידן אין גלות. אָבער װאָס זשע האָבן זיי געטון?! אנשטאָט צו באַזײטיקן די קלייניקייטן פון געזעץ און באַפעסטיקן נאָר זיינע יסודות, האָבן די דאָזיקע לערער פון געזעץ נאָר איבערגענומען ביי די צדוקים חומרות און דיניט אָן אַ שיעור, װאָס מאַכן שווער דאָס לעבן פון יידן אין גלות, און דאָס האָבן זי אָנגערופן ?תורה שבעל פּה"! דאָ איו דע מאָדענאַ דערגאַנגען צו דעט פּונקט, צו וועלכן עס זיינען צוגעקומען אַלע פריידענקגדיקע יידן פון 19טן יאָרהונדערט און עס איז לייכט זיך פאָרצושטעלן, װאָס פאַר אַ רדיפות און צרות דע-מאָדענאַ װאָלט זיך אָנגעליטן, ווען ער װאָלט אַרױסגעזאָגט די דאָזיקע געדאַנקען אָפן. ער האָט דאָס אָבער גוט פאַרשטאַנען, און איז דעריבער געבליבן איינזאַם און אַלײן מיט זיין אפּיקורסות, וועלכן ער האָט געמוזט באַהאַלטן בחדרי חדרים.

אַ צווייטער אָנגעזעענער וועלטלעכער קענער און ;פריידענקער" איו געווען יוסף שלמה רופא (יש"ר מקנדיא) דעלמעדיגאָ (1591 --- 1655); ביי אים האָבן אָבער די אפּיקורסישע געדאַנקען און דער װיסנשאַפּטלעי כער עלעמענט זיך אַזױ פאַרפּלאָנטערט און צונויפגעמישט מיט דער קבלה און דעם מיסטיציזם, אַז ער האָט אויף יעדן שריט נאָר סותר געווען זיך אַליין, און איז סוף כל סוף אַרײן אין אַ גרויסן פּלאָנטער, פון וועלכן ער האָט אַלײן ניט געקאָנט אַרויסקריכן און געענדיקט האָט ער דערמיט, װאָס ער איז געװאָרן אַ פאַרברענטער אָנהענגער פון די קבליסטן, אַן אייניקל פון פילאָזאָף ר' אליהו דעלמעדיגאָ, האָט יוסף שלמה באַקומען זיין בילדונג אין איטאַליע. אין דער יוגנט האָט ער באַזוכט דעם אוניוערזיטעס אין

104 גרעץ - די יידישע געשינטע

פּאַדואַ, וואו ער האָט געהערט לעקציעס ועגן מאַטעמאַטיק און אַסטראָ- נאָמיע פון דעם גרויסן גאַלילײ אַליין, נאָך דעם האָט דעלמעדיגאָ זיך פאַרטיפט אין אַנדערע װיסנשאַפטן, צו וועלכע ער האָט געהאַט אַ גרויסע נייגונג. אין דער זעלביקער צייט האָט ער אויך געהאַט אַ גרויסע לייךן- שאַפט צו רייזן און אין 1616 האָט ער געמאַכט אַ רייזע קיין עגיפּטן, וואו ער האָט געהאַט אַ גלענצנדיקן מאַטעמאַטישן דיספּוט מיט אַ מוסולמענישן געלערנטן. פון דאָרטן איז ער אָפּגעפאָרן קיין קאָנסטאַנטינאָפּאָל, וואו ער איז זיך צונויפגעגאַנגען מיט די קאַראַאימען, און פון דאָרטן קיין פּוילן און ליטע. דאָרט האָט ער זיך באַזעצט נעבן ווילנע און איז געװאָרן הויזדאָק- טער ביים פירשט ראַדזיוויל. אָבער אויך דאָ האָט ער זיך לאַנג ניט גע האַלטן. אין גיכן באַגעגענען מיר אים שוין אין דײיטשלאַנד, פריער אין האַמבורג, דערנאָך אין אַמסטערדאַם און אין פראַנקפורט, וואו ער האָט אָנגענומען די שטעלע פון אַ דאָקטער אין דער יידישער קהלה, זיין װאַג- דער-לעבן האָט ער פאַרענדיקט אין פּראָג אין 1655, ניט געקוקט אויף זיין גרויסער ענציקלאָפּעדישער בילדונג, האָט זיך אים דאָך ניט איינגעגעבן אױסצואַרבעטן אַ וועלכע עס איז קלאָרע װעלט-אָנשואונג, און מיר זעען, וי דעלמעדיגאָ דרייט זיך צװישן פינצטערניש און ליכטיקייט, צוישן װיסנשאַפּטלעכן גייסט און בלינדער אמונה, צווישן פרייע געדאַנקען און מיסטישע חלומות. דעלמעדיגאָ איז כאַראַקטעריסטיש פאַר דער גאַנצער עפּאָכע: פּונקט וי ער, אַזױ האָט די גאַנצע עפּאָכע זיינע זיך געװאָרפן צוישן פינצטערניש און ליכטיקייט און איז געווען פול מיט סתירות. די גרויסע השפּעה פון דער הומאַניסטישער װעלט-אָנשויאונג, די סימנים פון דער נאָענטער גרויסער רעפאָרמאַציע זעען מיר שוין אויך אין יידנטום, וואו עס שאַפט זיך עפּעס, וואו עס װעקט זיך אַ נייער געדאַנק און עס הויבט זיך אָן אַ קריטישע באַציאונג צום יידישן עבר. אָבער דאָס אַלץ ווערט דערשטיקט אינעװײיניק, געפינט ניט קיין פרייען פּלאַץ פאַר זיך און עס מוזן פריער פאַלן די מויערן פון ענגן געטאָ, עס מוז פריער אַראָפּ דער אויסערלעכער דרוק, כדי די ברויזנדיקע אינערלעכע כוחות אין יידנטום זאָלן געפינען אַ פרייען אַרױסגאַנג און פאַרװאַנדלט ווערן אין אַ ברייטער פרייער באַװועגונג,

קאַפּיטל פיר | = וידן אין דער עפּאַכע פון דער רעפאָרמאַציע

מיט דער שטורעמדיקער רעפאָרמאַציע-באַװעגונג, װאָס האָט אוימ- גערודערט גאַנץ אייראָפּע און געמאַכט אַן איבערקערעניש אין גאַנצן פֹּאַ- ליטישן און גייסטיקן לעבן פון די אײראָפּעאישע פעלקער, ענדיקט זיך דאָס פינצטערע מיטלאַלטער און עס הייבט זיך אָן די ;נייע צייט" אין דער געשיכטע פון דער מענטשהייט. די דאָזיקע גרויסע באַװעגונג שטאַמט פון דײיטשלאַנד, דוקא אינעם מיושבדיקן דייטשן פאָלק, דוקא אין לאַנד פון די ריטטרס װאָס האָבן פאַרבראַכט די יאָרן אין שטענדיקן קאַמף צװישן זיך איבער גאַרישקײטן, --- דוקא פון דאָרטן האָט געקאָנט אַרױסװאַקסן די גרויסע רעליגיעזע באַוועגונג, װאָס האָט גערופן צוריק צו דעם תנ"ך און צו דעם ריינעם רעליגיעזן תוך פון קריסטנטום, די ראָמאַנישע פעלקער זיינען שוין געווען דעמאַלט אַזױי ווייט פֿאַרדאָרבן, אַזוי ווייט פון יעדער רעליגיעזטר באציאונג צום לעבן, אַז ביי זיי איז שוין אפילו ניט מעגלעך געווען קיין , אפּיקורסות", קיין פּראָטעסט קעגן דעם פאלשן קאַטאָליציזם, אין די פויפסטלעכע ספערן, צווישן די געבילדעטע מעגטשן, אין די פּאַ- לאַצן פון די הויכע גייסטלעכע אין איטאַליע, פראנקרייך און שפּאַניע האָמ מען אין יענער צייט געלעבט אַ גוטן טאָג, זיך אַרײנגעלאָזט אין תענוגים און בסוד אָפּגעלאַכט פון דער גאַנצער קריסטלעכטר רעליגיע, וועלכע אין זיי װינציק װאָס אָנגעגאַנגען, און נאָר אין דייטשלאַנד, וואו דאָס פאלק איז נאָך געווען פּרימיטיוו און נאַאי, וואו מען האָט נאָך באמת געגאַרט צו אַ ריינער אמתער רעליגיע, איז געווען דער ריכטיקער באָזן פאַר דער רעפאָרמאַציע מיט איר גאַנצן צאָרן קעגן דער פאַלשקייט פון די פּױפּסטן און מִיט איר שטורעמדיקן דראַנג צום פיינעם רעליגיעון געפיל. טיף אין דייטשן פֿאָלק זיינען שוין פון לאַנג געלעגן באַהאַלטן גרויסע קרעפטן און עס האָבן נאָר געדאַרפט קומען די נייטיקע סיבות, כדי אויפצואוועקן די דאָזיקע קרעפטן. מיט אַ געוויסן שטאָלץ קאָנען מיר זאָגן, אַז איינע פון די נאָענטסטע סיבות, װאָס האָבן אַרױסגערופן און פאַרבארייטעט די גרויסש

106 גרעץ - די יידישע געשיכטע רעפאָרמאַציע, איז געווען דער דיספּוט צװוישן די הומאַניסטן און די ,פינצ- טערע לייט? וועגן תלמוד,

ערב דער לוטעראַנישער רעפאָרמאַציע האָבן די פאַרביסענע קלערי- קאַלן, די פינצטערע כוחות אָנגעהױבן פירן אַ בייזן קאַמף קעגן יידנטום. זיי איז װינציק געווען די געדריקטע יידישע לאַגע, --- זיי האָבן נאָך גע" װאָלט עוקר מן השרש זיין די גאַנצע יידישע רעליגיע. פאַר זייערע אויגן האָט זיך געטראָגן דאָס אידעאַל פון דער פינצטערער שפּאַנישער אינקווי- זיציע מיט אירע שייטער-הויפנס, ענוים און שפּיאָנאַזש. די יידןשנאה איז געווען דער צענטער פון דער פּאָליטיק פון די דייטשע קלעריקאַלן און ניט װילנדיק איז דער קאַמף קעגן יידנטום געװאָרן אויך דער קאַמף קעגן דער גייסטיקער באַנײיאונג בכלל, קעגן אַלע נייע אידייען פון די הומאַניסטן, קעגן דער אפּיקורסות פון די פרייגעזינטע. אין דער לופטן האָט זיך שוין געטראָגן דער גייסט פון דער נאָענטער רעפאָרמאַציע און עס איז באַ- שערט געווען, אַז דאָס יידנטום זאָל ווערן אַװעקגעשטעלט און צונויפגע- בונדן מיט דער גרויסער רעפאָרמאַציע-באַװעגונג אין דעם פאַרביטערטן קאַמף קעגן איר,

דער סיגנאַל צו אַ קאַמף קעגן יידנטום איז געװאָרן געגעבן אין קעלן, אין דעם דאָזיקן הױפּט-שטאַב פון די קלעריקאַלן, וואו עס האָבן גע- הערשט די דאָמיניקאַנער, דער אינקװיזיטאָר האָכשטראַטען, דער פינצטע- רער פּראָפּעסאָר פון טעאָלאָגיע אַרנאָלד פון טאָנגערן און אַנדערע באַרימ- טע ,שװאַרצע? לייט. דער סיגנאַל איז געווען פון איין זייט צו אַטאַקירן די יידישע ליטעראַטור, מיט וועלכער די הומאַניסטן האָבן זיך אָנגעהויבן אינטערעסירן, און פון דער צווייטער זייט --- צוצוגרייטן אַ באָדן פאַרן געצוואונגענעם שמד צוישן יידן, װי אין שפּאַניע. וי אַ ווערקצייג פאַר דעם טײיװלאָנישן פּלאַן איז אויסגעקליבן געװאָרן דער משומד פּפעפער- קאָרן.

יוסף פּפעפּערקאָרן פון מעהרען איז געווען אַ פּשוטער קצב, כמעט אַן עם-האָרץ און דערצו אַ מענטש מיט אַן אומגעהויערער חוצפּה. איין מאָל האָט מען אים געכאַפּט ביי אַ גנבה ביים אויפברעכן אַ שלאָס און ער איז געװאָרן אַרעסטירט. וי עס ווייזט אויס, איז אים נאָך דער מעשה ניט געווען איבעריק אנגענעם צו פאַרבלייבן צװישן יידן און ער האָט באַשלאָסן אַפּצושמדן זיך און זיין גאנצע פאַמיליע. אָט דעם דאָזיקן מענטשן מיט א

יידן אין דער עפּאָכע פון דער רעפאַרמאַציע 107

פינצטערער פֿאַרגאַנגענהייט האָבן די דאַמיניקאַנער אויסגעקליבן פאַר זייער רעכטער האַנט אין קָאָמף מיט די יידן און יידנטום. די פאַרברעכע- רישע טעטיקייט קעגן זיין פאָלק האָט פּפעפערקאָרן אָנגעהויבן מיט דער בראָשור ,שפּיגל דער דערמאַנונג", װאָס איז דערשינען אין 1507 אויף דער רוימישער שפּראַך. אין דער דאָזיקער בראָשור פרואווט נאָך דער יידי" שער משומד זיך אונטערחנפהנען צו יידן, איינרעדן זיי מיט גוטע רייד זיך צו שמדן, ווייל גאר אין קריסטנטום איז דער ריינער אמת און די ישועה פאַר אַלע פעלקער. דאָרט פּורואווט אויך פ9פטפערקאָרן אָפּװענדן אַלע בל" בולים אויף יידן, אַז זיי באַנוצן קריסטלעך פלוט, און װוענדט זיך צו זי קריסטן מיט אן אויפרוף, אַז זיי זאָלן נִיט צו פיל דריקן די יידן, וועלפע ,זיינען אויך מענטשן?* גלייך וי אַלע. אין א יאָר אַרום האָבן די דאָמיגל- קאַנער אַרױסגעגעבן אַ צווייטע בראָשׂור אונטער פּפעמערקאַרנט נאָמען ;יודענבייכטע" און דאָ איז שוין דער טאָן גאר אַן אַנדערער. דאָ וערט אָפּגעלאַכט פון די יידישע מנהגים, די יידן ווערן שוין אָנגערופן ;היגט, װאָס לעקן דאָס קריסטלשכע בַּלום" און פון די קיסרים װערט געפאָדערט, צו פֿאַרבאָטן יידן האַנדלען מיט פּראָצענט און זיי צווינגען צו הערן די מיסיאַנערישש דרשות אין די שולן, און װאָס ווייטער איז געװאָרן אַלץ ער" גער: אין 1509 איז דשרשינען פּפעפערקאָרנס א דריטע בראָשור, װאָס איז בכיון אַרױסגעגעבן גשװאָרן ערב פסח, כדי אויפצורייצן דעם המון קעגן יידן. דאָרט ושרט דוס דייטשע פאלק שוין גערופן ארויסצוטרייבן אַלע יידן פון לאַנד, צונעפען יי זיי זייערש קינדער און זיי דערציען אין קריסט" לעכן גלויבן און הּכּלל צו רודפן זיי בִיז לעצט, ווייל יידן באַראַבעװען די קױיסטן און זויגן פון זיי אויט דאָס כלוט. בייט פאָלק האָט די דאָזיקע השי צע נישט געהאט קיין דשרפאָלג אָבער דערפאַר האָבן זי דאָמיניקאַנער גשי פּרואווט פאַראינטערעטירן אין דער אַגיטאַציט קעגן יידן הױכגעשטעלי טע פּערזאַנען, און דאָס האָט זיך זיי איינגעגעבן.

די דאָמיניקאַגער האָט זיך איינגנעגטכן אריבערצוציען אויף זייעף זייט די פרומע קוגיגונדאָ, די שװופסטער פון קייסער מאַקסימיליאַן, ול" כּץ האָט געגעבן פּפעפערקאָרענען אַ בריוו צום קייסער מִיט אַ ביטע צו קאָנפּיסקירן אַלע יידישע ספרים, אויסער דער פיבכל, ועלכע זיינען פול מיט האָס צום קריסטנטום און װאַרפן א שאַנדע אויף דער הייליקעף הש" לִיגִיע. מיט דער דאָזיקער רעקאַמענדאַציע אי פּפעפערקאָרן אַװעקגעפאָרן

108 גרעץ - די יידישע געשיכטע

קיין איטאַליע צום קייסער מאַקסימיליאַן, וועלכער האָט דאַן געפירט מל- חמה מיט דער װענעציאַנישער רעפּובליק, און פּפעפערקאָרן איז צוריקגע- קומען מיט אַ נצחון: דער קייסער, וועלכער איז געווען פאַרנומען מיט דער מלחמה און ניט געהאַט קיין צייט אַרײנצוטראַכטן אין אַזעלכע ענינים, האָט ניט לאַנג געקלערט און דערלויבט פּפעפּערקאָרענען צו רעווידירן אַלע יידישע ספרים און פאַרברענען די, אין וועלכע עס געפינען זיך שלעכטע רייד וועגן קריסטנטום,

מיט טריאומף האָט פּפעפערקאָרן זיך גענומען צו דער אַרבעט, וועל" כע ער האָט אָנגעהויבן אין פראַנקפורט-אַםימײן, וואו עס האָבן זיך געפו- נען פיל יידן פון תורה און געלט און גאַנצע בערג יידישע ספרים. לויטן פאַרלאַנג פון פּפעפּערקאָרן האָט דער מאַגיסטראַט צונויפגערופן אַלע יידן אין שול אַרײן, וואו מען האָט זיי נאָר איבערגעלייענט דעם באַפעל פון קיי'סער, אַרױסצוגעבן אַלע ספרים פּפעפּערקאָרנען. מען האָט צוערשט צו" נויפגעזאַמלט אַלע סדורים און זיי קאָנפיסקירט. דאָס איז געווען די ערש" טע נאַכט פון סוכות, ער האָט נאָך געװאָלט פאַרבאָטן די יידן צו דאַװנען אין די שולן, ווייל פּונקט אום יום-טוב האָט ער געװאָלט מאַכן די רע" וויזיע אין די יידישע הייזער, אָבער די גייסטלעכע האָבן זיך אַרױסגעװיזן פאַר מער מענטשלעך, וי פּפעפּערקאָרן, און ניט געװאָלט איינשטימען צו פאַרשטערן יידן זייער יום-טוב, די רעוויזיע איז אָפּגעלײגט געװאָרן אויף מוצאי סוכות, אָבער דאָ האָבן יידן פּלוצים געשטעלט אַ װידערשטאַנד און דערקלערט, אַז זיי װעלן ניט אַרױסגעבן די ספרים, כל זמן זיי וועלן זיך ניט פאָרשטעלן פאַרן קייסער, כדי ער זאָל אויסהערן אויך דעם צווייטן צד., אין דער זעלבער צייט האָבן די יידן געשיקט אַ דעפּוטאַציע צום הו" מאַנישן בישאָף אוריאל וועלכער האָט זיך געװוענדט צום קייסער מיט אַן אָנװוייזונג, אַז אַזא וויכטיקע פראַגע קען ניט געלייזט ווערן אין איילעניש מיט איין מאָל און מוז ערנסט וערן באַטראַכט. אויך דער מאַניסטראַט האָט זיך געשטעלט אויף דער זייט פון יידן און פון דעם זעלבן אַרציבישאָף איז אָנגעקומען אַ באַפעל צו די גייסטלעכע, אַז זיי זאָלן ניט שטיצן פּפע- פערקאַרנען. אַזױ װי דער קייסער האָט דערלויבט פּפעפּערקאָרנען רעווי" דירן די יידישע ספרים ניט אַנדערש, װוי אין דער אָנװעזנהייט פון צוויי גייסטלעכע און אַ פאָרשטייער פון מאַגיסטױאַט, האָט ער שוין ממילא

יידן אין דער עפּאָכע פון דער רעפּאָרמאַציע ו : : 109

זיין פּלאַן ניט געקאַנט אויספירן און די יידן האָבן אויף אַ וויילע פריי אָפּ" געאטעמט,

נאָך דעם האָבן די יידן אַרױסגעשיקט זייערע שתגדלנים צום קייסער און אים באַװיזן זייערע אַלטע קייסערלעכע פּריווילעגיעס. מאַקסימיליאַן איז איינגעגאַנגען דערויף, אַז מען זאָל גרינדן אַ קאָמיסיע פון געלערגטע, וועלכע זאָלן באַטראַכטן די פראַגע. די דאָמיניקאַנער זיינען ניט געווען אי" בעריק צופרידן דערמיט און פּפעפּערקאָרן איז ווידער אַמאָל געפאָרן קיין איטאַליע, באַזאָרגט מיט פיל רעקאָמענדאַציעס צום קייסער און צו די הויכגעשטעלטע לייט. דאָס מאָל האָט פּפעפערקאָרן נאָר געפּועלט, אַז אין דער קאָמיסיע זאָל צווישן אַנדערע אויך באַשטימט ווערן דער באַרימטער געלערנטער יאָהאַן רייכלין, די גרעסטע דייטשע אױטאָריטעט. די כונה דערפון איז געווען קלאָר: אָדער רייכלין װצט האַלטן מיט די דאָמיניקאַנער און דאַן איז אַ סוף צום יידנטום, ווייל ווער װעט האָבן די העזה אַרוסצו- טרעטן קעגן דעם מענטשן, מיט וועלכן עס שטאָלצירט גאַנץ דיײיטשלאַנד; אָדער רייכלין װעט פארטיידיקן די יידישע ספרים, און דאַן װעלן די דאָ- מיניקאַנער שוין אָנהייבן אַן ענערגישן קאַמף קעגן רייכלינען אַלײן און קעגן דער גאַנצער חברה הומאַניסטן, וועלכע זיי װועלן באַשולדיקן אין אַפּי קורטות און פאָדערן זיי צום געריכט פאַר אַפּיקורסות. די האָפענונג פון די דאָמיניקאַנער איז אָבער צעשטערט געװאָרן און מיט דער באַשטימונג פון רײיכּלין װוי מיטגליד פון דער קאָמיסיע האָט זיך אָנגעהױבן זייער גרויסע מפּלה,

יאָהאַן רייכלין איז געווען ניט בלויז אַ באַרימטער געלערנטער און דער גרעסטער קענער פון די אַלטע שפּראַכן אין זיין צייט, נאָר אויך א גוטהארציקער מענטש, װאָס האָט שטענדיק ליב געהאַט דעם אמת. וי פיל פון די גרויסע הומאַניסטן, האָט אויך רייכלין געהאַט אַ פאַרלאַנג צו דער" לערנען גרינטלעך די העברעאישע שפּראך. דער ערשטער לערער זיינער, וועזעל אין באַזעל, האָט אַלין געקאָנט װינציק העברעאיש און איז נאָל אימשטאַנד געווען אויסצולערנען רייכלינען די ערשטע כללים פון דער העברעאישער שפּראַך. ווען ער איז געווען אין רוים, האָט רייכלין זיך דער" וואוסט וועגן די וואונדערבאַרע סודות פון דער קבלה, מיט ועלכער עס האָבן זיך דאַן איגנטערעסירט פיל קריסטן, און די ליבע צו העברעאיש אין נאָך ביי אים דאַן שטאַרקער געװאָרן. ווען ער איז צוריקגעקומען קין

100 גרעץ - די יידישע געשיכטע

דײיטשלאַנד, האָט רייכלין זיך געװענדט מיט אַ בריוו צום רב פון רעגענס- בורג ר' יעקב מרגליות, וועלכן ער האָט געבעטן צושטעלן אים געוויסע קבלה-ספרים. דער רב האָט אים געענטפערט, אַז אין די קבלה-ספרים איז בכלל ניט כדאי אַרײנצולאָזן זיך און אַז די ספרים, וועלכע ער בעט, קאָן ער, דער רב, ניט באַקומען. ערשט אין אַ צייט אַרום האָט רייכלין זיך באַ- קאָנט מיט דעם דאָקאָטר פון קייסער פרידריך דעם דריטן, ר' יעקב לואַנץ און דער דאָזיקער געלעױנטער ייד איז פון דאַן אָן געװאָרן רייכלינס לע רער אין העברעאיש. מיט גרוֹיס התמדה האָט זיך רייכלין גענומען צו דעם שטודיום און אין אַ צייט אַרום איז ער שוין אימשטאַנד געווען צו לייענען העברעאישע ספרים אָן דער הילף פון אַ לערער. פון דעמאָלט אָן האָט רייכלין ניט אויפגעהערט ווייטער צו דערלערנען די העברעאישע שפּראַך און ליטעראַטור, הגם ער איו נאָך אַלעמען דאָך ווייט געווען פון גרינטלעכער קענטעניש,

רייכלין איז דאַן געווען דער איינציקער קריסט אין אײיראָפּע װאָס האָט גוט געקאָנט די העברעאישע שפּראַך, און אַזױ װי דער פאַרלאַנג צו באַקענען זיך מיט דער העברעאישער שפּראַך איז דאַן איבעראַל געוען גרויס, האָבן פיל פון רייכלינס פריינט זיך געװוענדט צו אים מיט אַ בקשה, אַז ער זאָל צוזאַמענשטעלן אַ העברעאישע גראַמאַטיק. און אַ לעריבוך. רייכלין האָט דערפילט די בקשה און פאַרפאַסט אַ העברעאישע גראַמאַטיק, װאָס איז נאָך געווען פול מיט פעלערן, אָבער האָט דאָך געגעבן פאַר פיל קריסטן אַ שליסל צו דערלערנען די העברעאישע שפּראַך און רייכלין האָט דערצויגן פיל תלמידים, װאָס האָבן מיט יראת הכבוד זיך באַצױגן צו העם- רעאיש און איר געװוידמעט צייט,

אָבער צוזאַמען מיט דער גרויסער אַכטונג צו העברעאיש, איז ריים- לין דאָך אין יענער צייט געווען ווייט פון יידנפריינטלעכקייט. ער האָט זיך ניט געקאָנט באַפרייען פון די אַלטע אבערגלויבנס וועגן יידן און יידנטום און האָט געהאַלטן די יידן פאַר אַ נידעריקן סאָרט מענטשן, װאָס גאָט האָט זיי שטרענג באַשטראָפּט דערפאַר, װאָס זיי גייען ניט אין ריכטיקן וועג. װי אַנדערע קלעריקאַלן, האָט רייכלין אין יענער צייט געהאַלטן, אַז יידן לעס" טערן די קריסטלעכע הײליקטימער און אַלע קריסטן בכלל, און געבראַכט אַ ראיה פון דער ברכה ;ולמלשינים" אין שמונה עשרה. שפּעטער האָט רייכלין זייער באַדױערט, װאָס ער האָט געשריבן שלעכטס אויף יידן, וועל-

יידן אין דער עפּאָכֶע פון דער רעפארמאציע 111

כע ער האָט אין האַרצן קיין מאָל ניט געהאָסט, אָבער אין יענער צייט איז רייכלין נאָך ניט געווען פריי פון די אַלטע אבערגלויבנס און אויסערלעך האָט ער אין זיין באַציאונג צו יידן זיך ניט אונטערשיידט פון די איבעריקע קריסטן,. אין דער צייט, וען רייכלין איז באַשטימט געװאָרן, צוזאַמען מיט האָכשטראַטן און אַנדערע ייד-פיינט, וי אַן עקספּערט אין דער קאָמיסיע וועגן די יידישע ספרים, איז ער שוין געװען זייער פּאָפּולער אין גאנץ דײיטשלאַנד, געשעצט און געערט אומעטום וי אַ גרויסער געלערנטער און אָנגעזעענער פּערזענלעכקייט. די דאָמיניקאַנער האָבן אין אים ניט גע" קאָנט געפינען קיין חטא, אָבער געשפּירט הװאָבן זיי, אַז רייכלין װועט מיט זי ניט גיין, אַז זיין האַרץ איז ניט גענייגט צו קיין פאַלשקײטן און מעב" טשן-האַס,